Dział Informacyjno-Bibliograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania 21 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom, dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.
Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu
książkę „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia” autorstwa Michała
Wiśniewskiego.
Michał Wiśniewski jest znanym w regionie
społecznikiem zaangażowanym w ratowanie starych cmentarzy.
Jest prezesem zarejestrowanego w kwietniu 2017 roku
"Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw".
Jego członkowie działają jednak aktywnie już od 2009
roku.
Stowarzyszenie opiekuje się zapomnianymi cmentarzami
- z reguły są to nekropolie innowiercze, świadczące o bogatym, urozmaiconym i
wielokulturowym dziedzictwie regionu Pomorza i Kujaw.
W lewobrzeżnej części miasta znajduje się sześć
cmentarzy protestanckich, którym poświęcona jest książka.
Bez publikacji Michała Wiśniewskiego i bez
działalności "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i
Kujaw" pejzaż przeszłości Czerniewic, Podgórza, Rudaka i Stawek byłby dziś
zupełnie inny i uboższy.
Na sytuację cmentarzy negatywny wpływ ma utrwalony
po wojnie stereotyp obcości cmentarzy ewangelickich, nazywanych poniemieckimi,
za czym szło przyzwolenie społeczne na likwidowanie znajdujących się na nich
nagrobków.
Dopiero w ostatnich kilku latach nastąpiły zmiany w postrzeganiu tego trudnego dziedzictwa, czego wyrazem stały się kolejne akcje porządkowo-remontowe, przeprowadzane przez wolontariuszy przy współudziale władz miasta.
Transkrypcja:
Podcast o książce „Cmentarze
ewangelickie lewobrzeżnego Torunia”
Dzień dobry
Zapraszam Państwa do wysłuchania 21 odcinka podcastu
„Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom,
dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.
Nazywam się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem
Działu Informacyjno - Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej –
Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.
Dział ten zajmuje się między innymi:
•
pieczą nad księgozbiorem regionalnym,
•
udostępnianiem książek i czasopism z
terenu Kujaw i Pomorza,
•
udzielaniem informacji o naszym
regionie.
W Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek
i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.
Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym
polecić Państwu książkę „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia”
autorstwa Michała Wiśniewskiego.
Michał Wiśniewski jest znanym w regionie
społecznikiem zaangażowanym w ratowanie starych cmentarzy.
Jest prezesem zarejestrowanego w kwietniu 2017 roku
"Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw".
Jego członkowie działają jednak aktywnie już od 2009
roku.
Stowarzyszenie opiekuje się zapomnianymi cmentarzami
- z reguły są to nekropolie innowiercze, świadczące o bogatym, urozmaiconym i
wielokulturowym dziedzictwie regionu Pomorza i Kujaw.
Członkowie stowarzyszenia dokumentują i inwentaryzują
zapomniane cmentarze, wyszukują archiwalnych informacji o ich istnieniu.
Kolejnym polem działalności Stowarzyszenia Lapidaria
jest porządkowanie cmentarzy i działania renowacyjne.
W końcu stowarzyszenie prowadzi również akcje
edukacyjną i upowszechnia wiedzę o innowierczych cmentarzach.
Książka „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego
Torunia” została wydana w 2024 roku przez Towarzystwo Miłośników
Torunia.
W województwie kujawsko-pomorskim znajduje się
przynajmniej 1940 zapomnianych miejsc pochówku, z których 1460 stanowią szeroko
rozumiane cmentarze protestanckie.
W samym Toruniu znajduje się 17 zapomnianych
cmentarzy, w tym 14 protestanckich.
W lewobrzeżnej części miasta znajduje się sześć
cmentarzy protestanckich, którym poświęcona jest książka.
Cmentarze na Podgórzu, Stawkach, Rudaku i w
Czernikowie powstały w czasach, gdy miejscowości te leżały poza granicami
administracyjnymi Torunia, co pogłębiło ich powojenne zapomnienie.
Publikacja Michała Wiśniewskiego stanowi próbę
pogłębienia i uaktualnienia dotychczasowego stanu wiedzy na ich temat.
Książka „Cmentarze ewangelickie
lewobrzeżnego Torunia” została podzielona na osiem rozdziałów.
Rozdział I – Z przeszłości lewobrzeżnych ewangelików
i ich cmentarzy
Rozdział II – Sepulkralia (architektura, sztuka,
symbolika, inskrypcje)
Rozdział III – Cmentarz ewangelicki na Rudaku
Rozdział IV – Cmentarz ewangelicki stary na Stawkach
Rozdział V – Cmentarz ewangelicki w Czerniewicach
Rozdział VI – Cmentarz ewangelicki stary na Podgórzu
Rozdział VII – Cmentarz ewangelicki nowy na Podgórzu
Rozdział VIII – Cmentarz ewangelicki nowy na
Stawkach
Rozdział I – Z przeszłości lewobrzeżnych
ewangelików i ich cmentarzy
Rozdział pierwszy jest prezentacją uogólnionego
zarysu historii ewangelicyzmu na toruńskim lewobrzeżu, połączonego z
przedstawieniem wspólnych kolei losów wszystkich cmentarzy.
Protestanci na lewobrzeżu pojawili się wraz
postępami osadnictwa olęderskiego w XVII w.
Początkowo byli to menonici z Holandii, póżniej
dołączyli do nich luteranie niemieccy.
W XVIII wieku ewangelicy stanowili już względnie trwałą
populację, utrzymującą własne szkoły i własnych proboszczów, zajmujących się
pochówkami.
Ich sytuację poprawił traktat warszawski z 1768 r.
między Rosją a Rzeczypospolitą, który przywrócił innowiercom prawo do
publicznego kultu, wznoszenia świątyń i prawa obywatelskie.
II rozbiór Polski w 1793 r. i włączenie lewobrzeża
do Prus przyniósł wzrost liczby osadników ewangelickich.
Dla luteranów i kalwinistów niemieckich ważnym
wydarzeniem było powołanie przez władze Prus w 1817 roku Kościoła
Ewangelicko-Unijnego, który połączył unią oba wyznania protestanckie, nadając
im wspólną organizację kościelną.
Rok 1920 i odzyskanie niepodległości przez Polskę,
sprawił że znaczna część populacji ewangelików przeniosła się do Niemiec.
Po 1945 r. Niemcy zgodnie z postanowieniami
konferencji w Poczdamie musieli opuścić Polskę.
Cmentarze poniemieckie zostały bez rodzin
opiekujących się grobami, co szybko doprowadziło do ich degradacji.
Również władze państwowe nie były zainteresowane ich
stanem i tolerowały działalność rabunkową, do jakiej wówczas dochodziło.
W Toruniu zmiana nastąpiła w 2013 roku, kiedy to
społecznicy i wolontariusze zaczęli spontanicznie prowadzić prace porządkowe i
remontowe na zapomnianych cmentarzach lewobrzeża.
Skłoniło to władze miejskie po podęcia rozwiązań
systemowych w zakresie porządkowania cmentarzy ewangelickich.
Opracowano wówczas na zlecenie Urzędu Miasta
„Program ochrony nekropoli toruńskich” w którego przygotowaniu brali udział również
wolontariusze z nieformalnej grupy porządkującej cmentarze „Tak Trzeba”.
Rozdział II – Sepulkralia (architektura,
sztuka, symbolika, inskrypcje)
Drugi rozdział poświęcony został elementom sztuki
sepulkralnej.
Ma on charakter porządkujący i ułatwiający
czytelnikowi zaznajomienie się z terminami określającymi walory
architektoniczne, artystyczne i kulturowe cmentarzy lewobrzeża.
Omówienie architektury nagrobnej obejmuje formy
spotykanych nagrobków, takie jak mogiła ziemna i mogiła obmurowana, tumba, postument
występujący w wielu rodzajach, edykuła, grobowiec.
Na cmentarzach występują również pola grobowe, czyli
wyodrębnione za pomocą ogrodzenia powierzchnie, na których grzebano członków
danej rodziny.
Wspólnym mianownikiem wszystkich lewobrzeżnych cmentarzy
ewangelickich jest brak monumentalnych form nagrobnych.
Sztuka i symbolika nagrobna opiera się przede
wszystkim na znaku krzyża.
Kolejnymi symbolami występującymi na cmentarzach są
szeroko rozumiane motywy roślinne.
Wykorzystywano tez formy geometryczne oraz
antropomorficzne.
Powszechnie występowały inskrypcje nagrobne.
Na nagrobkach można też odnaleźć sygnatury
kamieniarskie, informujące o rzemieślnikach, którzy je wykonali.
Rozdziały od trzeciego do ósmego
przedstawiają kolejno wszystkie ewangelickie miejsca pochówku na lewobrzeżu.
Niemal każdy z rozdziałów posiada jednolite
podrozdziały:
a) historia – streszczenie dziejów cmentarza
b) informacje podstawowe – położenie, powierzchnia,
ukształtowanie terenu, własność, funkcjonowanie w miejscowym planie
zagospodarowania przestrzennego, kwestie konserwatorskie
c) walory architektoniczne – układ przestrzenny,
infrastruktura, liczba i rodzaje nagrobków, omówienie najciekawszych przykładów
sztuki sepulkralnej
d) walory historyczne – ważne osobistości pochowane
na danym cmentarzu, liczba pochowanych i inne statystyki, a także przegląd
wybranych tekstów kultury, odnajdywanych w zachowanych inskrypcjach
e) roślinność – charakterystyka zachowanej flory
cmentarnej
f) prace porządkowe – sprawozdanie z przeprowadzonych
prac porządkowo-remontowych
g) współczesność – najnowsze dzieje, postrzeganie
cmentarza przez mieszkańców
Wyjątek stanowi rozdział poświęcony cmentarzowi w
Czerniewicach ograniczony do opracowania historycznego.
Cmentarz ewangelicki na Rudaku istniał już co
najmniej od lat 70-tych XVIII wieku.
Łącznie zachowało się 156 nagrobków.
Cmentarz ewangelicki stary na Stawkach istniał również
co najmniej od lat 70-tych XVIII wieku.
Łącznie zachowało się 140 nagrobków.
Cmentarz ewangelicki w Czerniewicach istniał już w
1800 r.
Dzisiaj dokładne miejsce jego położenia pozostaje
nieznane.
Cmentarz ewangelicki stary na Podgórzu powstał w
1845 r.
Łącznie zachowało się 47 nagrobków.
Cmentarz ewangelicki nowy na Podgórzu przy ul.
Poznańskiej 315 powstał w 1898 r.
Łącznie zachowało się 368 nagrobków.
Pod względem liczby zachowanych nagrobków jest to jeden
z największych nieczynnych cmentarzy ewangelickich na terenie województwa
kujawsko-pomorskiego.
Cmentarz ewangelicki nowy na Stawkach powstał w 1912
r.
Do dzisiaj nie zachowały się na nim żadne nagrobki.
Pamiętajmy jednak, że usunięcie nagrobków nie
oznacza braku cmentarza.
Ciała zmarłych nadal spoczywają na cmentarzu.
Bardzo polecam lekturę książki „Cmentarze
ewangelickie lewobrzeżnego Torunia”.
Bez publikacji Michała Wiśniewskiego i bez
działalności "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i
Kujaw" pejzaż przeszłości Czerniewic, Podgórza, Rudaka i Stawek byłby dziś
zupełnie inny i uboższy.
W czasie kwerendy poprzedzającej książkę,
odnaleziono wiele bardzo istotnych danych, które rzuciły nowe światło na
historię cmentarzy ewangelickich lewobrzeżnego Torunia.
Bardzo ważne znaczenie dla zwiększenia wiedzy o tych
miejscach miały również informacje pozyskane dzięki wieloletnim pracom
porządkowym i szczegółowym inwentaryzacjom, wykonanym na potrzeby książki.
Podkreślić należy fakt, że cmentarze na Rudaku i na
Stawkach są najstarszymi zabytkami pozostałymi po tych wsiach, z czego mało kto
zdaje sobie sprawę.
Na sytuację cmentarzy negatywny wpływ ma utrwalony
po wojnie stereotyp obcości cmentarzy ewangelickich, nazywanych poniemieckimi,
za czym szło przekonanie o konieczności likwidowania znajdujących się na nich
nagrobków.
Dopiero w ostatnich kilku latach nastąpiły zmiany w
postrzeganiu tego trudnego dziedzictwa, czego wyrazem stały się kolejne akcje
porządkowo-remontowe, przeprowadzane przez wolontariuszy przy współudziale
władz miasta.
Książkę uzupełniają aneksy osób pochowanych na
cmentarzach ewangelickich i statystyki pochówków, opracowane przez autora na podstawie
inskrypcji nagrobnych i ksiąg metrykalnych.
Bardzo ciekawa jest też załączona „Komunalna
ordynacja cmentarna i pochówkowa cmentarza ewangelickiego starego na Stawkach
wraz z cennikiem z 1899 r.”
Opracowanie jest bogato ilustrowane, zawiera przed
wszystkim mnóstwo współczesnych zdjęć wykonanych przez autora,
przedstawiających obecny wygląd cmentarzy, mogił, nagrobków, tablic z
inskrypcjami, detali kamieniarskich, starodrzewia cmentarnego.
Był to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka
Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane z naszym
regionem.
Wszystkie one są dostępne w Dziale
Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu przy ul.
Słowackiego 8.
Dziękuję za uwagę i pozdrawiam serdecznie.