Podcast o książce "100 lat Muzeum Okręgowego im. Leona
Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (1923-2023)"
Dzień dobry
Zapraszam Państwa do wysłuchania 20
odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest
najciekawszym książkom, dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.
Nazywam się Grzegorz Barecki i
jestem pracownikiem Działu Informacyjno - Bibliograficznego Wojewódzkiej
Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.
Dział ten zajmuje się między innymi:
• pieczą
nad księgozbiorem regionalnym,
• udostępnianiem
książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza,
• udzielaniem
informacji o naszym regionie.
W Informatorium zgromadziliśmy kilka
tysięcy książek i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.
Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym
polecić Państwu książkę "100 lat
Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (1923-2023)".
Autorem książki jest Kamil
Ściesiński – adiunkt w Dziale Historii w Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy.
Książka "100 lat
Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (1923-2023)" zdobyła
Nagrodę Główną – Grand Prix III Konkursu o Nagrodę Marszałka Województwa
Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej Książki o Tematyce Regionalnej.
Książka została wydana w 2023 roku
przez Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.
Kamil Ściesiński jest absolwentem
historii na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.
Wśród jego osiągnięć jest też trzecie
miejsce w konkursie o Nagrodę Prezydenta miasta Bydgoszczy za związaną z
Bydgoszczą pracę magisterską pod tytułem „Trudny powrót Bydgoszczy do
Macierzy. Życie polityczne miasta od zakończenia I wojny światowej do
odzyskania niepodległości w styczniu 1920 r. w świetle miejscowej prasy polskiej
i niemieckiej”.
Opublikował również szereg
ciekawych artykułów w „Kronice Bydgoskiej” oraz w „Bydgoskim Informatorze
Kulturalnym”.
Książka "100 lat Muzeum Okręgowego im. Leona
Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (1923-2023)" traktuje o dziejach jednej z
największych i najprężniej działających instytucji kultury w Bydgoszczy.
Książka została napisana z okazji
100-lecia powstania Muzeum.
Autor przybliża początki, rozwój
oraz funkcjonowanie placówki i jej
kulturotwórczą rolę dla miasta i regionu.
Wyjątkowa
rocznica powstania Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy skłoniła autora do refleksji
nad znaczeniem tej najstarszej instytucji muzealnej w dziejach Bydgoszczy i jej
miejscem na kulturalnej mapie Polski.
W publikacji
przybliżono życiorysy ludzi, którzy w kolejnych dekadach wiązali swoje zawodowe
życie z bydgoską placówką.
Wyraźnie
zaznaczono też wkład kolejnych pokoleń muzealników w rozwój instytucji.
Opisano
w niej zarówno losy pracowników i kolekcji, które powstawały w międzyczasie w Muzeum,
ale także różne ciekawostki, pokazujące to, że historia muzeum jest żywa i
pasjonująca.
Publikację
napisano w oparciu o bogaty materiał źródłowy pochodzący z Muzeum oraz z
Archiwum Państwowego w Bydgoszczy.
Książka została napisana w układzie chronologicznym
dostosowanym do specyfiki dziejów Muzeum.
Praca została podzielona na 6
rozdziałów.
Rozdział I – 1880-1923
Rozdział II – 1923-1939
Rozdział III – 1939-1945
Rozdział IV – 1945-1975
Rozdział V – 1975-1992
Rozdział VI – 1992-2023
Autor uniknął przy tym ściśle
kronikarskiej formy narracji.
Każdy rozdział dzieli się na
cztery części, w których omówiono organizację Muzeum, kadrę, zbiory i wystawy.
Na początku każdego rozdziału
umieszczono wprowadzenie do przedstawionego okresu, a na końcu krótkie
syntetyczne podsumowanie.
Rozdział I – 1880-1923
Pierwszy rozdział opisujący genezę
inicjatyw zmierzających do utworzenia Muzeum ma charakter wprowadzający.
Idea powołania nad Brdą instytucji
muzealnej narodziła się w ostatniej ćwierci XIX wieku.
W 1880 roku powstało Historischer
Verein zu Bromberg (Towarzystwo Historyczne w Bydgoszczy).
Jednym z głównych celów
towarzystwa było gromadzenie pamiątek związanych z przeszłością miasta i
regionu.
Rozdział opisuje zagadnienia
dotyczące kreowania pierwszych zbiorów, które będą stanowić trzon przyszłego
Muzeum Miejskiego.
Członkowie Historischer Verein zu
Bromberg rozpoczęli działalność zbieracką, mającą na celu zgromadzenie w jednym
miejscu przedmiotów związanych z przeszłością Bydgoszczy i okolic.
Znakomitą część tego grona
stanowili profesorowie – nauczyciele bydgoskich gimnazjów.
Wśród nich wyróżniał się dr Erich
Schmidt, autor pierwszej monografii poświęconej dziejom Bydgoszczy.
Szczególnie szybko rozrastała się
kolekcja numizmatów Towarzystwa.
Związane to było z licznymi
odkryciami archeologicznymi.
Należy tu wymienić odnaleziony w
Żninie skarb dwóch tysięcy monet.
Zbiory były składowane w jednej z
sal Gimnazjum Królewskiego – dzisiaj to I Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana
Kamila Norwida.
Już w 1881 roku zorganizowano w
Gimnazjum Królewskim pierwszą wystawę zbiorów historycznych.
W 1890 roku zbiory przeniesiono do
zamkniętego przez Prusaków kościoła Klarysek i tam też udostępniano je
zwiedzającym.
W 1895 roku bydgoskie zbiory
wzbogaciły się o egzotyczną kolekcję przedmiotów pochodzących z niemieckich
kolonii w Afryce Zachodniej.
Już po klęsce Niemiec w I wojnie
światowej w 1919 roku w Bydgoszczy utworzono Bromberger Museumverein (Bydgoskie
Towarzystwo Muzealne).
Niestety zajęło się ono przede
wszystkim ewakuacją najcenniejszych zbiorów do Niemiec, w związku z
przewidywanym powrotem Bydgoszczy do Polski.
Rozdział II – 1923-1939
W rozdziale drugim omówiono
utworzenie Muzeum Miejskiego 5 sierpnia 1923 roku i jego działalność w okresie
międzywojennym.
Siedzibą Muzeum został budynek
dawnej Miejskiej Kasy Oszczędności przy Starym Rynku.
Pierwszym dyrektorem Muzeum został
ks. Jan Klein, dotychczasowy kustosz Biblioteki Miejskiej.
Mimo wielu przeszkód
zapoczątkowane w okresie międzywojennym galerie i kolekcje stworzyły
interesującą ofertę.
Zorganizowano wówczas ponad 120
wystaw czasowych w Muzeum, nie licząc ekspozycji stałej.
Ciekawe i odważne wystawy
przyczyniły się do powstania renomy Muzeum w północnej Polsce.
Najważniejszym wydarzeniem w
dziejach Muzeum Miejskiego było
pozyskanie w 1937 roku bogatej kolekcji prac i pamiątek osobistych po Leonie
Wyczółkowskim.
Malarz w 1923 roku zamieszkał w
podbydgoskim Gościeradzu.
Wdowa po artyście Franciszka
Wyczółkowska przekazała do Muzeum jego pracy olejne, akwarele, rysunki,
grafiki, wyposażenie pracowni, rzeczy osobiste w liczbie 942 eksponatów.
Rozdział III – 1939-1945
Trzecia część książki obejmuje
okres okupacji niemieckiej w Bydgoszczy.
Miasto zostało wcielone
bezpośrednio do III Rzeszy.
Bydgoszcz miała stać się silnym
centrum niemczyzny.
Muzeum kontynuowało swą
działalność, spełniając cele propagandowe Niemiec.
Szczęściem w nieszczęściu było
uznanie przez władze okupacyjne bydgoskiego Muzeum i jego zbiorów za
niemieckie, co oznaczało, że znajdowały się pod ochroną i niedopuszczalna była
ich grabież i wywożenie zbiorów do innych niemieckich muzeów.
Do Muzeum trafiały liczne zbiory,
jako tak zwane zabezpieczone dobra kultury, przejęte przez władze nazistowskie.
Do Muzeum powróciła również część
zbiorów wywiezionych w 1919 roku do Berlina.
W związku z wyburzeniem zachodniej
pierzei Starego Rynku Muzeum musiało jednak zmienić siedzibę.
Ostatecznie zajęło kamienicę po
byłym Lombardzie przy ul. Pocztowej.
Klęski niemieckie na froncie
wschodnim sprawiły że od czerwca 1943 roku do grudnia 1944 przeprowadzono
decentralizacją zbytków muzealnych.
Muzealia były rozmieszczane w
małych miejscowościach w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Bydgoszczy,
najczęściej w zabudowaniach majątków ziemskich.
Przeprowadzona prze władze
niemieckie decentralizacja zbiorów zakończyła się w efekcie utratą znacznej
części niezwykle cennych dzieł sztuki i zabytków.
W wyniku działań wojennych dwory
były palone, skrzynie rozbijane, zabytki niszczone.
Rozdział IV – 1945-1975
W rozdziale opisano okoliczności
odbudowy Muzeum w pierwszych dekadach funkcjonowania Polski Ludowej.
Zachowano nazwę Muzeum Miejskie
dodając w 1946 r. imię patrona, na którego wybrano Leona Wyczółkowskiego.
11 kwietnia 1946 roku Muzeum otwarto
w jego nowej głównej siedzibie przy ul. Gdańskiej 4, z której korzysta do
dzisiaj.
Nastąpiła znacząca rozbudowa
struktury i wielokrotne zwiększenie liczby pracowników Muzeum.
W 1964 roku na potrzeby Muzeum
przekazano również Spichrze nad Brdą przy ul. Grodzkiej.
W 1966 roku Muzeum po raz pierwszy
w swojej historii zorganizowało wystawę za granicą, we francuskim Nancy.
W 1971 roku przeprowadzono
pierwszy raz pełną inwentaryzację muzealiów własnych i powierzonych.
Rozdział V – 1975-1992
Chronologia rozdziału związana
jest ze zmianami organizacyjnymi w działalności Muzeum.
W 1975 roku Muzeum zyskało status
Muzeum Okręgowego, co było równoznaczne z objęciem nadzoru nad innymi muzeami i
izbami muzealnymi w województwie.
W 1992 roku od bydgoskiego Muzeum
odłączyły się jego oddziały zamiejscowe w Żninie, Wenecji, Tucholi i Kcynii.
W tym okresie Muzeum przejęło
zabytkowe obiekty położone na Wyspie Młyńskiej w Bydgoszczy.
W 1981 roku Muzeum nabyło kolekcję
Jana Cybisa, liczącą 56 prac, częściowo jako zakup, a częściowo jako darowiznę
przekazaną przez wdowę Helenę Cybisową.
Rozdział VI – 1992-2023
Ostatni rozdział przedstawia trudną
drogę instytucji od skomplikowanego pod względem finansowym okresu
transformacji ustrojowej, aż do budowy nowoczesnego, wielodziałowego Muzeum.
W okresie tym poddano
rewitalizacji budynki na Wyspie
Młyńskiej oraz pozyskano nowe obiekty takie jak Exploseum i Apteka pod
Łabędziem.
Zakończono też rewitalizację i
rozbudowę głównej siedziby Muzeum.
Przeprowadzono też remont
generalny Spichrzów nad Brdą.
W strukturze Muzeum największą
rolę odgrywają Dział Sztuki, Dział Historii, Dział Archeologii, Dział Historii Techniki,
Dział Biblioteka i Czytelnia, Dział Nauki i Literatury, Dział Edukacji, Dział
Technicznej Realizacji Wystaw i Wydarzeń.
W strukturze Działu Sztuki
znajdują się:
- Galeria Leona Wyczółkowskiego,
- Galeria Sztuki do 1945 r.,
- Galeria Sztuki Współczesnej,
- Galeria Desingu,
- Galeria Fotografii Artystycznej,
- Galeria Grafiki i Rysunku,
- Pracownia Muzyki.
W obrębie Działu Historii
funkcjonują:
- Pracownia Numizmatyki,
- Pracownia Medycyny i Farmacji,
- Pracownia Etnografii,
- Pracownia Historii Powszechnej,
- Pracownia Historii Bydgoszczy i
Regionu,
- Pracownia Fotografii
Historycznej.
Na podkreślenie zasługuje też działalność
wydawnicza Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy.
Bardzo
polecam lekturę książki „100 lat Muzeum
Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy (1923-2023)”.
To ważna pozycja w historiografii
poświęconej dziejom Bydgoszczy oraz polskiego muzealnictwa.
Utworzenie Muzeum Miejskiego w
1923 roku patrząc z perspektywy jubileuszu 100-lecia instytucji okazało się być
wielkim sukcesem.
Szczególnie przełomowym
wydarzeniem było przekazanie Muzeum gmachu przy ul. Gdańskiej, który stał się
jego własną i stałą siedzibą.
Wielkim osiągnięciem Muzeum jest
pozyskiwanie kolejnych zabytkowych budynków i przekształcanie ich w ważne
miejsca kultury na mapie Bydgoszczy.
Muzeum na przestrzeni ostatnich
100 lat zorganizowało ponad tysiąc wystaw.
Jest bez wątpienia najważniejszą
instytucja kultury w Bydgoszczy, z którą pod względem bogactwa i różnorodności
zbiorów, tradycji i wielości oddziałów, nie może konkurować żadna placówka w
mieście.
Książkę uzupełnia „Kalendarium
historii Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy”.
Opracowanie
jest bogato ilustrowane, zawiera mnóstwo archiwalnych zdjęć przedstawiających
działalność Muzeum, jego zbiory i pracowników.
Był
to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję
najciekawsze książki związane z naszym regionem.
Wszystkie one są dostępne w Dziale
Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu przy ul.
Słowackiego 8.
Dziękuję za uwagę i pozdrawiam
serdecznie.
