Karolewo 1939

 

Izabela Mazanowska

Karolewo 1939 

Zbrodnie w obozie Selbstschutz Westpreussen 

Wydawca: Machina Druku 
na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu

Wydanie II

Toruń 2019

Sygnatura SIRr VIb/8-94

Karolewo na Krajnie  położone jest w powiecie sępoleńskim w gminie Więcbork.

Jest jedną z 400 miejscowości na terenie przedwojennego województwa pomorskiego, w których jesienią 1939 roku zamordowanych zostało kilkadziesiąt tysięcy Polaków, przez swoich dotychczasowych sąsiadów - Niemców.

Niewielkie Karolewo było jednym z największych miejsc kaźni ludności polskiej i żydowskiej.

Już 18 września 1939 powstał tu prowizoryczny obóz, w którym zamordowano 2000 osób.

Sprawcami zbrodni byli lokalni Niemcy zorganizowani w formację pod nazwą Selbstschutz.

Książka przedstawia motywacje przyświecające sprawcom zbrodni.

Autorka opisuje nastroje panujące w powiecie sępoleńskim tuż przed wojną i tuż po jej wybuchu.

Przygląda się stosunkom między Niemcami i Polakami.

Bada na ile nastąpiła wówczas zmiana sposobu myślenia miejscowych Niemców.

Przywołuje osoby, które przed wojną żyły w dobrej komitywie, a po wrześniu 1939 r. znalazły się po przeciwnych stronach barykady.

W książce opisano powstanie i działalność Selbstschutzu oraz okoliczności założenia obozu, jego lokalizację oraz jego pracowników.

Najobszerniejszy fragment poświęcony został sprawcom zbrodni.

Po wojnie prowadzono kilka postępowań karnych dotyczących zbrodni popełnionych przez Selbstschutz w powiecie sępoleńskim, dzięki temu zachowały się protokoły z przesłuchań zbrodniarzy.

Akta Selbstschutzu zostały zniszczone przez Niemców przed końcem wojny.

Przez całe lata od zakończenia wojny wiedza na temat obozu w Karolewie pochodziła ze wspomnień świadków i uczestników wydarzeń, które zachowały się w formie protokołów z przesłuchań.

Materiał źródłowy przeanalizowany na potrzeby publikacji stanowiły przede wszystkim akta spraw karnych.

W książce opisano próby ukarania sprawców oraz ich skuteczność.

W 2011 roku Oddziałowa Komisja ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu W Gdańsku wszczęła postępowanie w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni.

Łącznie akta śledztwa obejmowały 30 tomów.

Ustalono, że w Karolewie w okresie od 10 września do 15 grudnia 1939 r. zostało zamordowanych przez członków Selbstschutzu co najmniej 1781 osób.

Autorka opracowania uzupełniła kwerendę prokuratury jeszcze własnymi badaniami przeprowadzonymi w archiwach polskich i niemieckich.

Spis treści:

Rozdział I - Preludium

- Niemcy w powiecie sępoleńskim

- Selbstschutz Westpreussen

- Powstanie organizacji Selbstschutz Westpreussen w powiecie sępoleńskim

Rozdział II - Obóz w Karolewie

- Powstanie obozu

- Zatrzymania

- Więźniowie

Rozdział III - Zbrodnia w Karolewie

- Egzekucje "na górze"

- Ocaleni

- Zacieranie śladów

Rozdział IV - Sprawcy zbrodni

- Sprawstwo kierownicze

- Dowódcy SS

- Lokalni notable

- Załoga obozu

- Konfidenci

- "Inni" Niemcy

Rozdział V - Po wojnie

- Tajemnica ekshumacji

- Upamiętnienie

- Ściganie sprawców

Wierni historii, wierni bohaterom

 

Sebastian Rejewski

Wierni historii, wierni bohaterom... 

Konspiracyjna działalność jabłonowskiej komórki "Młodego Lasu" 

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Jabłonowo Pomorskie 2022

Sygnatura SIRr VIb/8-92

Sebastian Rejewski, pisząc książkę, był uczniem Zespołu Szkół w Jabłonowie Pomorskim.

Zajął drugie miejsce w XIV edycji Wojewódzkiego Konkursu im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej „Oni tworzyli naszą historię". 

Książkę napisał pod kierunkiem Ewy Rzepki, nauczycielki i pasjonatki historii regionalnej 

Opisał burzliwe i tragiczne zarazem dzieje członków konspiracyjnej organizacji „Młody Las" i jej komórki działającej podczas okupacji hitlerowskiej w Jabłonowie Pomorskim.

Po klęsce we wrześniu 1939 roku samorzutnie powstawały liczne organizacje podejmujące walkę z wrogiem. 

Jedną z pierwszych tego typu organizacji na Pomorzu był „Młody Las", który powstał już 3 października 1939 roku w lesie w Rojewie koło Rypina.

Struktury organizacji systematycznie rozrastały się, obejmując swym zasięgiem ziemię malborską, obszar Prabut, Jabłonowa Pomorskiego, Brodnicy i Rypina. 

Organizacja działała do końca wojny

Członkowie „Młodego Lasu" nie ustrzegli się aresztowań dokonanych przez gestapo. 

Wpadli w ręce Gestapo przywódcy organizacji Aleksander Wiśniewski „Ali" i Narcyz Kozłowski ps. „Szary".

W Jabłonowie Pomorskim lokalną komórką "Młodego Lasu" kierował  strażak i mistrz dekarski Bernard Welsand -  również i on został aresztowany w końcu przez Niemców.

W Jabłonowie Pomorskim  początkowo w skład organizacji weszło około 12 osób.

Celem organizacji nie była walka zbrojna, ale krzewienie polskości wśród młodzieży, ukrywanie osób poszukiwanych przez Gestapo, zbieranie informacji na temat ruchu wojsk niemieckich i wywiad gospodarczy. 

Po włączeniu "Młodego Lasu" w struktury Armii Krajowej od sierpnia 1943 roku, do tych celów dołączono także sabotaż niemieckich transportów wojskowych.

Sebastian Rejewski zdołał ustalić sylwetki wielu członków "Młodego Lasu" w Jabłonowie Pomorskim, a nawet ujawnić osobą konfidenta.

Autor wzbogacił książkę o liczne archiwalne fotografie i dokumenty.

Konojady 1939-1945

 

Ewa Rzepka

Konojady 1939-1945 - zbrodnie niemieckie 

Wydawcy: Stowarzyszenie Do Korzeni ; 

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Jabłonowo Pomorskie 2022

Sygnatura SIRr VIb/8-93

Ewa Rzepka jest nauczycielka historii w Szkole Podstawowej im. Janusza Kusocińskiego w Jabłonowie Pomorskim.

Jest cenionym badaczem historii lokalnej, w szczególności zbrodni niemieckich z okresu II wojny światowej.

Jej najważniejsze książki dostępne są w Książnicy Kopernikańskiej;

1 Konojady 1939-1945 - zbrodnie niemieckie / Ewa Rzepka. - Jabłonowo Pomorskie : Stowarzyszenie Do Korzeni ; Wąbrzeźno : Wąbrzeskie Zakłady Graficzne Sp. z o.o. 2022. 

2 Nowa Wieś 1939 : zbrodnie niemieckie / Ewa Rzepka. - Jabłonowo Pomorskie : Miasto i Gmina Jabłonowo Pomorskie ; Wąbrzeźno : Wąbrzeskie Zakłady Graficzne Sp. z o.o. 2021.

3 Płowęż : ludzie - historia - zabytki / Ewa Rzepka. - Jabłonowo Pomorskie ; Płowęż ; Wąbrzeźno : Wąbrzeskie Zakłady Graficzne Sp. z o.o. 2022. 

4 Zostańcie z Bogiem : ofiary wojny i zbrodni niemieckich z terenu miasta i gminy Jabłonowo Pomorskie / Ewa Rzepka. - Jabłonowo Pomorskie ; Wąbrzeźno : Wąbrzeskie Zakłady Graficzne Sp. z o.o. 2023. 

Ta ostatnia otrzymała nagrodę specjalną w kategorii biografistyka w Konkursie o Nagrodę Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej książki o Tematyce Regionalnej.

W książce "Konojady 1939-1945 - zbrodnie niemieckie" autorka postanowiła ustalić nazwiska tych mieszkańców miejscowości, którzy padli ofiarą niemieckiego terroru.

Konojady położone w gminie Jabłonowo Pomorskie, stało się miejscem hitlerowskich mordów od 1939 roku aż do 1945 roku.

Autorka przestudiowała dokumenty Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy i Archiwum Państwowego w Bydgoszczy.

W okresie II wojny światowej mieszkańcy Konojad padli ofiarami zbrodniarzy miejscowego Selbstschutzu, Gestapo i SS.

Selbstschutz był paramilitarną organizacja zrzeszającą miejscowych Niemców.

Autorka opisała okoliczności mordów, obszernie przybliżyła postaci pomordowanych i ich rodziny.

W książce poświęcono również wiele miejsca zbrodniarzom przeprowadzającym eksterminację Polaków, łącznie z opisem przebiegu powojennych procesów karnych.

Bydgoszcz w latach okupacji

 

Krzysztof Drozdowski

Bydgoszcz w latach okupacji 

Wydawnictwo Pejzaż

Bydgoszcz 2021

Sygnatura SIRr VIII/B-98

Autorem książki jest Krzysztof Drozdowski, historyk, prezes Fundacji Historycznej im. Mariana Rejewskiego, członek Stowarzyszenia Historyków Wojskowości oraz Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy.

Interesuje się historią wojskowości, polityką wielkich mocarstw XX wieku, seryjnymi mordercami, historią Bydgoszczy, Kujaw i Pomorza.

Opublikował ponad 30 książek i 300 artykułów.

Książka "Bydgoszcz w latach okupacji" jest albumem zawierającym zdjęcia Bydgoszczy z lat II wojny światowej.

Podstawą albumu jest 150 zdjęć z prywatnej kolekcji autora, uzupełnionych o kilkanaście fotografii ze zbiorów Archiwum Państwowego w Bydgoszczy  oraz Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Pod każdym zdjęciem znajduje się informacja, co ono przedstawia.

Fotografie dokumentują zamordowanych przez Niemców Bydgoszczan, zniszczone budynki, obecność żołnierzy okupanta oraz codzienne życie mieszkańców w terroryzowanym przez Niemców mieście.

Album wzbogacony jest o tekst przybliżający czytelnikom przebieg i realia niemieckiej okupacji.

Leśnicy polscy ofiarami zbrodni pomorskiej 1939 roku

 

Leśnicy polscy ofiarami zbrodni pomorskiej 1939 roku 

redakcja i opracowanie Tadeusz Chrzanowski,
Andrzej Szambelańczyk

Wydawcy:
Polskie Towarzystwo Leśne. Oddział w Toruniu
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu
Studio Artystyczno-Reklamowe "Pomorze" 

Toruń 2022

Sygnatura SIRr VIb/8-90

Niemcy, po napaści na Polskę we wrześniu 1939 roku, już w pierwszych miesiącach wojny i okupacji, zamordowali ponad 35 tysięcy Polaków na terenie ówczesnego województwa pomorskiego. 

Mordy dokonane na Polakach jesienią 1939 roku w ponad czterystu miejscowościach województwa pomorskiego przez dziesięciolecia, jeśli były badane, dokumentowane i opisywane to jako odrębne, lokalne wydarzenia. 

Dopiero w 2018 roku historycy z Instytutu Pamięci Narodowej zajmujący się badaniem zbrodni niemieckich na Polakach jesienią 1939 roku  wprowadzili do terminologii historycznej hasło „Zbrodnia Pomorska 1939 roku”.

Leśnicy zaliczali się do elit społeczeństwa polskiego II Rzeczypospolitej – z racji wykształcenia, dominującej postawy patriotycznej, zaangażowania w sprawy Ojczyzny i sprawy lokalnych społeczności. 

Wielu z nich w 1939 roku znalazło się na tzw. listach proskrypcyjnych sporządzonych przez miejscowych Niemców ze wskazaniem do natychmiastowej likwidacji ze względu na „fanatyczną polskość”.

Redaktorzy opracowania podjęli się próby ustalenia imiennej listy leśników polskich, ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 roku. 

Jej sprawcy dokonali ogromnego wyłomu w obsadzie kadrowej leśnictwa polskiego, gdyż – jak się udało dotąd ustalić – Niemcy zamordowali w pierwszych czterech miesiącach wojny co najmniej 76 leśników w jednym tylko województwie pomorskim.

Na publikację poświęconą „leśnikom, ofiarom Zbrodni Pomorskiej 1939 roku” składają się teksty i artykuły grupy autorów, w tym pracowników Instytutu Pamięci Narodowej, publicystów regionalnych tytułów prasowych podejmujących tematykę historyczną oraz pracowników Lasów Państwowych.

Pośród tekstów, krótkich rozdziałów znalazły się m.in.: 

- informacja na temat leśnictwa polskiego lat 30. XX wieku, 

- poszerzona definicja „Zbrodni Pomorskiej 1939 roku”, 

- zbiorowa charakterystyka 76-osobowej grupy leśników polskich ofiar tej zbrodni, 

- opis czterech wybranych miejsc pamięci wraz ze świadectwami dokonanych tam mordów 

- alfabetyczny wykaz imienny pomordowanych leśników. 

Autorzy opracowania dotarli również do relacji niezwykłego świadka niemieckich zbrodni na Polakach w Tryszczynie jesienią 1939 roku, bohaterskiego leśniczego Henryka Bolcka, który ryzykując życie własne i bliskich sporządzał na bieżąco dokładne szkice dołów śmierci na terenie sąsiadującym z leśniczówką, które przechował i ujawnił zaraz po zakończeniu okupacji.

Męczeństwo mieszkańców Pomorza w XX wieku

 

Męczeństwo mieszkańców Pomorza w XX wieku

pod redakcją Wojciecha Polaka, dk. Waldemara Rozynkowskiego, ks. Sylwestra Szwajcy

Wydawcy: Jagielloński Instytut Wydawniczy ; 
Centrum Edukacji Młodzieży im. ks. Jerzego Popiełuszki

Toruń - Górsk 2022

Sygnatura SIRr VIb/1-72

25 maja 2022 roku w Górsku w centrum Edukacji Młodzieży im. ks. Jerzego Popiełuszki odbyło się sympozjum naukowe „Męczeństwo mieszkańców Pomorza XX wieku”. 

W zbiorze, będącym 7 tomem serii "Roczniki księdza Jerzego", opublikowano referaty z tej sesji.

"Ks. Stefan Wincenty Frelichowski (1913-1945) - więzień Okrąglaka i Fortu VII" - dk prof. Waldemar Rozynkowski

"Salezjanie z Pomorza i Kujaw: pierwsze ofiary II wojny światowej spośród członków Towarzystwa św. Fransiczka Salezego w Polsce" - ks. dr Jarosław Wąsowicz 

"Kapłani - męczennicy ze Szczepanowa. Ofiary zbrodni pomorskiej 1939 r." - ks. dr Michał Damazyn

"Stanisława Jaworska z d. Tykarska i jej rodzina jako przykład męczenników z okresu II wojny światowej" - Bartłomiej Wicherek

„Od toruńskiej Barbarki do Piaśnicy. Pomniki zbrodni pomorskiej 1939 r. Wybrane upamiętnienia ofiar niemieckiej eksterminacji polskich mieszkańców województwa pomorskiego w XXI w." - prof. Mirosław Golon

"Internowanie kobiet z Torunia i okolic podczas stanu wojennego (1981-1982)" -  prof. Wojciech Polak i prof. UMK Sylwia Galij-Skarbińska 

"Kronika Centrum Edukacji Młodzieży im. ks. Jerzego Popiełuszki w Górsku - rok 2021 - Karolina Żbikowska-Kolasa

Pomorze Gdańskie to ziemia męczenników za sprawę narodową i za wiarę chrześcijańską.

W 1939 roku Niemcy zamordowali około 30 tysięcy Pomorzan w ponad 400 miejscach straceń.

Po wojnie rozpoczęły się prześladowania i szykany patriotów przez Armię Czerwona i komunistyczny aparat bezpieczeństwa.

Byłem Polakiem i Polakiem zostanę

 

Józef Nehring

Byłem Polakiem i Polakiem zostanę

Wspomnienia z czasów okupacji niemieckiej

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Jabłonowo Pomorskie 2021

Sygnatura SIRr XXXIIc/38

Polecamy Państwu wspomnienia Józefa Nehringa z czasów okupacji niemieckiej.

Ten prosty zapis wspomnień i dołączone do niego fotografie rodzinne, ukazują heroizm jednej z wielu polskich rodzin, doświadczonych cierpieniem w latach wojny.

Tekst wspomnień został opracowany na podstawie wywiadu z Józefem Nehringiem przeprowadzonego przez Ewę Rzepkę ze Stowarzyszenia "Do korzeni".

Wspomnienia zostały poszerzone i zredagowane przez córkę bohatera Renatę Nehring.

Tekst wspomnień uzupełniają relacje sióstr Józefa Nehringa.

Józef Nehring urodził się w 1930 roku w Targowisku Górnym (parafia Lubawa).

W jego wspomnieniach znalazły się opisy wysiedlenia Polaków w listopadzie 1939 roku.

Autor relacjonuje swoje pobyty w niemieckich obozach:

- obozie w Toruniu - tzw. Szmalcówce

- obozie zniemczenia w Jabłonowie Pomorskim

- obozie w Potulicach

Józef Nehring przez cały okres okupacji niemieckiej nigdy nie zdecydował się na podpisanie niemieckiej volkslisty.

Zbrodnie niemieckie na Ziemi Dobrzyńskiej

 

Zbrodnie niemieckie na Ziemi Dobrzyńskiej
(byłe powiaty Lipno i Rypin) w latach 1939-1945

 pod redakcją: Andrzeja Szalkowskiego i Piotra Gałkowskiego

Wydawca: Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie

Rypin 2019

Sygnatura SIRr VIb/8-83

Publikacja przedstawia w pełni zbrodnie popełnione w okresie okupacji niemieckiej na ludności powiatów rypińskiego i lipnowskiego.

Monumentalny tom dotyczy zbrodni ludobójstwa popełnionej przez Niemców na Polakach i Żydach w latach 1939-1945.

Autorzy poszczególnych rozdziałów opisali eksterminację nauczycieli, duchowieństwa katolickiego, ziemian, ludności żydowskiej.

Przedstawiono zbrodnie Selbstschutzu, Gestapo, żandarmerii, Jagdkommando.

Prasa zawiera też zestawienie miejsc zbrodni na Ziemi Dobrzyńskiej i katalog zamordowanych Polaków.

Po raz pierwszy w badaniach historycznych przedstawiono szeroko sylwetki zbrodniarzy niemieckich.

Uzupełnieniem książki są wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych w największych miejscach zbrodni.

Do książki dołączono także szkic dotyczący strat kultury.

Autorzy planują w kolejnych publikacjach zająć się problemami wysiedleń, wywłaszczeń, germanizacji, pracy przymusowej, terroru, volkslisty.

Spis treści:

Piotr Gałkowski - Struktura administracyjna i organizacyjna aparatu okupacyjnego na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1939-1945

Piotr Gałkowski - Zbrodnicza działalność Selbstschutzu w Ziemi Dobrzyńskiej jesienią 1939 roku

Piotr Gałkowski, Błażej Krajewski - Zbrodnie popełnione przez Gestapo i żandarmerię niemiecką na terenie Ziemi Dobrzyńskiej (jesień 1944 - styczeń 1945)

Tomasz Kawski - Ludność żydowska Ziemi Dobrzyńskiej w katach 1939-1945. Próba bilansu

Błażej Krajewski - Eksterminacja duchowieństwa w powiatach Lipno i Rypin

Błażej Krajewski - Straty osobowe kadry nauczycielskiej w powiatach Lipno i Rypin

Piotr Gałkowski - Zbrodnie niemieckie na ziemiaństwie z powiatów Lipno i Rypin

Andrzej Szalkowski - Gwałty niemieckie na Polakach w okresie 1939-1945

Błażej Krajewski - Słownik biograficzny Polaków z Ziemi Dobrzyńskiej zamordowanych przez Niemców w latach 1939-1945

Piotr Gałkowski, Błażej Krajewski - Miejsca zbrodni niemieckich na Polakach na Ziemi Dobrzyńskiej i poza jej terenem

Piotr Gałkowski - Zbrodniarze niemieccy działający na terenie Ziemi Dobrzyńskiej

Piotr Gałkowski - Fakty i mity zbrodni popełnionych przez Niemców na terenie Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1939-1945

Miron Bogacki, Grzegorz Kiarszys, Jadwiga Lewandowska, Agata Małkowska, Wiesław Małkowski - Nieinwazyjna inwentaryzacja i weryfikacja grobów masowych z II wojny światowej na podstawie wybranych miejsc z ziemi dobrzyńskiej

Dariusz Szpejenkowski - Niemiecka grabież dziel sztuki w polskich dworach na terenie historycznej Ziemi Dobrzyńskiej w okresie 1939-1945

Andrzej Szalkowski - Pamięć o ofiarach zbrodni niemieckich

Protokoły z przesłuchań świadków zbrodni niemieckich przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy (wybór i opracowanie Piotr Gałkowski)

Wykaz źródeł i literatury dotyczących zbrodni niemieckich  na Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1939-1945 (opracowanie Piotr Gałkowski)

Marii Strużyńskiej przeżycia z lat wojny i okupacji

 

Marii Strużyńskiej przeżycia z lat wojny i okupacji (1939-1945) 

opracował, wstępem i przypisami opatrzył Mirosław Krajewski

Dom Wydawniczy "Verbum"

Rypin 2007

Sygnatura SIRrXXXIIc/35

Wspomnienia z wydarzeń wojny i okupacji Maria Strużyńska spisała jeszcze w 1977 roku.

Wspomnienia zostały spisane na siedmiu kartkach formatu AR, zapisanych obustronnie, na papierze kratkowanym.

Autorka pisała ręcznie, atramentem, czytelnie.

Maria Strużyńska (1910-1985) pochodziła z okolic Turka w Wielkopolsce.

Ukończyła Seminarium Nauczycielskie w Płocku. 

Przed wojna pracowała jako nauczycielka w Oborach obok klasztoru karmelitów.

Niestety już w listopadzie 1939 roku Niemcy zamordowali jej męża Romualda Strużyńskiego, który kierował szkołą w Oborach.

Miał zaledwie 32 lata.

Został wywieziony z więzienia Selbstsachuttzu i Gestapo przez Niemców do lasów skrwileńskich i wraz z grupą 24 mężczyzn bestialsko zamordowany.

W 1940 roku Maria Strużyńska znalazła schronienie na plebani w Sochocinie koło Płońska u swojego brata ks. dr. Alojzego Poszwy.

W 1945 roku powróciła do Obór, gdzie zorganizowała na nowo szkołę.

W okresie stalinowskim za zorganizowanie pielgrzymki do Świętej Lipki została karnie przeniesiona do pracy w szkole w Braniewie.

Od 1955 roku zamieszkała w Lidzbarku Welskim, gdzie była nauczycielką w szkole podstawowej.

Po przejściu na emeryturę zamieszkała w Olsztynie.

Stanisław Wesołowski - Moje przeżycia okupacyjne w Rypinie

 

Stanisław Wesołowski

Moje przeżycia okupacyjne w Rypinie (1939-1945)

redakcja, wstęp i przypisy Mirosław Krajewski

Wydanie drugie poprawione i uzupełnione

Wszechnica Edukacyjna i Wydawnicza Verbum

Rypin 2011

Sygnatura SIRr  XXXIIc/36

Doktor ekonomii Stanisław Wesołowski (1929-2012) jest autorem wspomnień  o przeżyciach wojennych.

Okupacji doświadczył jako kilkunastoletni chłopiec.

Rypin znalazł się wówczas w Okręgu Rzeszy Gdańsk - Prusy Zachodnie.

Wspomnienia zawierają dużą dozę faktów z okupacyjnego życia  młodego chłopca, jego rodziny, znajomych i przyjaciół.

Przed wojna Rypin był bardzo zróżnicowany pod względem narodowościowym..

Autor spisał wspomnienia wolny od  uprzedzeń i subiektywnych ocen.

Wspomnienia są rzetelna i wiarygodna kroniką okupacji niemieckiej.

Po wojnie Stanisław Wesołowski ukończył studia w Toruniu  i zawodowo związał się z Warszawa.

Pierwsze wydanie jego wspomnień ukazało się w 2006 roku na łamach czasopisma "Ziemia Dobrzyńska".

Losy cichych bohaterów "tamtych dni" pod okupacją niemiecką i sowiecką wrzesień 1939 - maj 1945 w moim regionie

 

Losy cichych bohaterów "tamtych dni" pod okupacją niemiecką i sowiecką wrzesień 1939 - maj 1945 w moim regionie

Nagrodzone prace konkursowe 

Książki, 27.04.2012 r.

Wstęp: Jerzy Polcyn

Wydawnictwo: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Sygnatura SIRr VIb/8-82

Celem publikacji jest przedstawienie prac laureatów  konkursu historycznego "Losy cichych bohaterów "tamtych dni" pod okupacją niemiecką i sowiecką wrzesień 1939 - maj 1945 w moim regionie".

Organizatorem konkursu był Jerzy Polcyn - Wójt Gminy Książki.

Zbiór prezentuje spojrzenie oczami młodego pokolenia na losy żyjących jeszcze osób dotkniętych konsekwencjami okupacji niemieckiej i sowieckiej.

Książka dokumentuje nieznane historie, które nie doczekały się dotąd opisu.

Młodzi laureaci konkursu zbierali niepublikowane wywiady i dokumenty , będące w posiadaniu osób prywatnych.

Prace oceniali przedstawiciele Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy i Muzeum Wojsk Lądowych w Bydgoszczy.

W konkursie brali udział uczniowie szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Na konkurs wpłynęło 46 prac. 

Najlepsze prace przysłały szkoły w Mamliczu, Włocławku, Jarantowicach, Książkach, Szabdzie, Wąbrzeźnie, Bydgoszczy, Nowem, Lipnie.

Okupowany Toruń w obiektywie Kurta Grimma : niemiecka fotografia propagandowa ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu

 

Okupowany Toruń w obiektywie Kurta Grimma
Niemiecka fotografia propagandowa ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu

opracowanie redakcyjne Aleksandra Mierzejewska, Joanna Załuska
opracowanie katalogu Iwona Markowska 

Wydawca: Muzeum Okręgowe w Toruniu

Toruń 2018

Sygnatura SIRr VIII/T-197

Kurt Grimm był niemieckim fotografem z Norymbergii.

Na zlecenie Toruńskiego Kulturamtu przybył do Torunia, by sfotografować miasto.

Kurt Grimm nie tylko rejestrował obraz Torunia z lat niemieckiej okupacji.

Był to również zdjęcia propagandowe.

Pominięto w nich eksterminację Polaków i wszechobecny hitlerowski terror.

Zdjęcia te utrwalały również negatywny stereotyp Polaków w oczach Niemców.

Kurt Grimm jednocześnie reklamował niemieckie osiągnięcia w okupowanym mieście i gloryfikował III Rzeszę.

W zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu zachowało się około półtora tysiąca fotografii Kurta Grimma z lat 1940-1944.

Prawie przez całą wojnę przemierzał on Toruń z aparatem fotograficznym w ręku.

Spuścizna fotograficzna Kurta Grimma na potrzeby Katalogu została podzielona na pięć części:

I. Fotografie ukazujące Toruń i życie jego mieszkańców na początku okupacji hitlerowskiej

II. Zdjęcia związane z organizacją i działalnością władz niemieckich w Toruniu

III. Fotografie poświęcone niemieckiemu życiu kulturalnemu w okresie okupacji.

IV. Zdjęcia przedstawiające stan i funkcjonowanie obiektów użyteczności publicznej i przedsiębiorstw miejskich.

V. Widoki Torunia i najbliższych okolic.

Mimo propagandowego profilu zdjęć Kurta Grimma, jego kolekcja posiada zupełnie unikatowe i wyjątkowe walory dokumentalne i historyczne.

Dodać też należy, że warsztat fotograficzny Kurta Grimma wyróżnia się ogromnym kunsztem, fachowością i niejednokrotnie także artyzmem.

To prawdziwa skarbnica wiedzy o Toruniu w okresie II wojny światowej.

Eugeniusz Przybył - Toruń okupacyjny wrzesień 1939-styczeń 1945 w dzienniku malarza i bibliofila

 

Eugeniusz Przybył

Toruń okupacyjny wrzesień 1939-styczeń 1945 w dzienniku malarza i bibliofila

z rękopisu wydali i opracowali Janusz Tondel, Roman Tondel

Wydawcy: 
Polskie Towarzystwo Historyczne
Towarzystwo Miłośników Torunia

Toruń 2019

Sygnatura SIRr VIII/T-209

Eugeniusz Przybył urodził się w Łodzi w 1884 r., zmarł w Toruniu w 1965 r.

Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Florencji, Paryżu.

W 1920 r. przeniósł się  do Torunia, gdzie został nauczycielem rysunków.

Był działaczem Konfraterni Artystów, Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwa Bibliofilów im. J. Lelewela, Związku Polskich Artystów Plastyków.

W czasie okupacji skutecznie ochronił przed zniszczeniem swój książkowy i artystyczny dobytek.

Po wojnie został pracownikiem akademickim na Wydziale Sztuk Pięknych UMK.

Dziennik Eugeniusza Przybyła obejmuje 46 zeszytów, oprawionych przez samego autora, i liczących od 60 do 150 kartek.

Zapiski obejmują okres od 1 września 1939 roku do 31 stycznia 1946 roku.

Autor robił notatki codziennie, również w niedziele i święta.

Dziennik jest źródłem informacji o życiu codziennym mieszkańców Torunia w okresie niemieckiej okupacji.

Walorem dziennika jest  wartki styl literacki.

Drukiem wydano najciekawsze fragmenty dziennika z lat wojny.

Poruszane tematy obejmują:

• strategię przetrwania,
• początki okupacji,
• represje,
• problemy bytowe,
• wyprzedaż sprzętów domowych,
• mieszkanie,
• wyżywienie,
• niemieckich sublokatorów,
• ulice i sklepy,
• zmiany w architekturze,
• brak znajomych twarzy na ulicach,
• restauracje i kawiarnie,
• niemieckie imprezy,
• leki, obawy, nudę i samotność,
• życie towarzyskie,
• politykę,
• bibliofilstwo,
• miraże, bajki, plotki,
• opisy przyrody,
• ostatnie lata i miesiące wojny.

Walter Neumann - Dziennik młodego Niemca

 

Walter Neumann

Dziennik młodego Niemca
Wspomnienia 1939-1940

Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Toruń 2018

Sygnatura SIRr XXXIIc/22

Trzynastoletni Walter Neumann z Rygi był jednym z bałtyjskich Niemców, którzy w 1939 roku na skutek paktu Ribbentrop-Mołotow, zostali przesiedleni z Estonii i Łotwy do Rzeszy.

Wraz z rodziną zamieszkał w 1940 roku w okupowanym przez Niemców Toruniu.

Uczęszczał do gimnazjum przy ul. Zaułek Prosowy.

Był członkiem Hitlerjugend.

W 1944 roku został powołany do wojska.

W 1945 roku trafił do amerykańskiej niewoli.

Po wojnie zainteresował się poezją - został laureatem wielu literackich nagród.

"Dziennik młodego Niemca" przedstawia wojnę oczami dziecka i nastolatka.

Jego rodzinę doświadczył los bałtyckiego przesiedleńca.

Autor skupia się na otaczającym go życiu codziennym i codziennych trywialnych czynnościach.

Wspomnienia przedstawiają też chłopięce pasje i zabawy, zwykłe dzieciństwo, które powinno być pozbawione trosk i zmartwień.

Książka opisuje okres od 6 października 1939 roku do 24 czerwca 1940 roku.

Zbigniew Zbikowski - Transprussia

 

Zbigniew Zbikowski

Transprussia

Wydawnictwo Edipresse Polska

Warszawa 2013

Sygnatura SIRr W/RY/Zbi60

W Informatorium uruchomiliśmy Mini-Wypożyczalnię Beletrystyki Regionalnej „Żółty Regał”.  Jest to specjalny dział z powieściami, których fabuła została osadzona w województwie kujawsko-pomorskim. Oferujemy kryminały, romanse, powieści obyczajowe, powieści historyczne i powieści młodzieżowe. Mini-Wypożyczalni towarzyszy również profil @zoltyregal na Instagramie.

Zbigniew Zbikowski jest dziennikarzem i prozaikiem.

Opublikował szereg opowiadań oraz reportaży.

"Transprussia" to jego druga powieść.

Książka ta znalazła się w finale Europejskiej Nagrody Literackiej.

Akcja powieści dzieje się w Rypinie w czasie okupacji hitlerowskiej.

Wielokulturowy świat pogranicza kultur zostaje pochłonięty przez nazistowski totalitaryzm.

Władysław Kuligowski - Z okruchów życia : wspomnienia z lat 1918, 1939-1945

 

Władysław Kuligowski

Z okruchów życia
Wspomnienia z lat 1918, 1939-1945

Opracował i wstępem opatrzył Michał Raczkowski

Wydawca: WEiW Verbum

Brodnica 2018

Sygnatura SIRr XXXIIc/15

Wspomnienia zyskują coraz większe uznanie w badaniach historycznych nad dziejami XX wieku.

Osobiste świadectwa świadków pozwalają otworzyć codzienną rzeczywistość.

Władysław Kuligowski urodził się w 1909 roku w Kaczawce (gm. Lubień Kujawski).

Kształcił się między innymi w prywatnej szkole Emmy Otylii Keller w Chodeczu, w której przerabiano program 8-klasowego gimnazjum humanistycznego.

Władysław Kuligowski swoje wspomnienia z czasu nauki opisał w książce "Szkoła pani Keller : z zapisków ucznia".

Przed wojną był nauczycielem.

W 1939 roku został aresztowany przez Niemców z Selbstschutzu.

Po opuszczeniu więzienia przeniósł się wraz z rodziną na Podkarpacie.

W czasie okupacji organizował tajne nauczanie.

Był żołnierzem Batalionów Chłopskich.

Po wojnie powrócił na Kujawy i do zawodu nauczyciela.

Był kierownikiem szkoły Podstawowej w Górsku koło Torunia w latach 1953-1969.

Zmarł w 1981 roku w Toruniu.

Władysław Kuligowski w książce "Z okruchów życia : wspomnienia z lat 1918, 1939-1945" opisał radosne dni odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 roku widziane oczami mieszkańców Chodecza.

Kolejne rozdziały wspomnień poświęcone są pobytowi w hitlerowskim więzieniu, działalności w ruchu oporu, organizacji tajnego nauczania, wyzwoleniu.

Wspomina również jeńca angielskiego, którego ukrywał przez pewien czas.