Opus temporis
Toruńskiej katedry historia najnowsza
Prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013
Redakcja naukowa: Katarzyna Kluczwajd, ks. Marek Rumiński
Toruń 2013
Toruńsko Wydawnictwo Diecezjalne
Sygnatura SIRr XXXIV/140
Już od 1992 roku, od chwili ustanowienia diecezji toruńskiej, podjęto prace remontowe w katedrze pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu.
W latach 2000-2013 kościół Świętojański doczekał się bezprecedensowej konserwacji i restauracji.
Renowację świątyni nadzorował jej proboszcz ks. Marek Rumiński.
W okresie tym przeprowadzono liczne prace, które objęły:
Publikacja "Opos temporis - toruńskiej katedry historia najnowsza" ukazała się z okazji zakończenia tego wielkiego programu konserwatorskiego.
Stanowi ona udokumentowanie i podsumowanie wielu lat prac remontowych przeprowadzanych w kościele Świętojańskim.
Książka podzielona jest na trzy części.
Dotyczy całego programu konserwatorskiego, stanowi niejako sprawozdanie z przeprowadzonych prac i najnowszej historii katedry.
Lucyna Czyżewska, ks. Marek Rumiński
Opus temporis. Toruńskiej katedry historia najnowsza - prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013
Waldemar Rozynkowski
Z historii parafii katedralnej św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu (1992-2013)
Jadwiga W. Łukaszewicz
Konserwacja katedry Świętojańskiej w Toruniu - kilka uwag na temat koncepcji i zakresu prac z lat 2000-2013
Małgorzata Dobrzyńska-Musiela, Izabella Brzostowska
"Czasu jusz nie będzie wiecy - Robcie dobrze poki czas macie". Historia najnowszej konserwacji katedry Świętojańskiej w latach 2006-2013
Mirosława Romaniszyn
Finansowanie programu konserwacji katedry w ramach projektu "Toruńska Starówka - ochrona i konserwacja dziedzictwa kulturowego UNESCO"
Zawiera około 170 fotografii w wyborze Izabelli Brzostowskiej i Katarzyny Kluczwajd.
Zdjęcia ilustrują zmiany jakie zaszły w latach 2000-2013 w wyglądzie budynku, w wystroju wnętrz i w wyposażeniu katedry.
Możemy porównać wygląd zabytku sprzed i po konserwacji.
Wśród zdjęć są te przedstawiające katedrę w gąszczu rusztowań.
Jest fotoreportaż z demontażu tarczy zegara Flisaczego.
Zawiera artykuły poświęcone konserwacji poszczególnych obiektów.
Izabella Brzostowska
Detal architektoniczny wnętrza korpusu nawowego kościoła Świętojańskiego w Toruniu
Michał Kurowski
Ryty i malowany maswerk w dekoracjach elewacji kościoła Świętojańskiego w Toruniu
Elżbieta Pilecka
Krucyfiks z ołtarza Krzyża Świętego w kościele Świętojańskim w Toruniu - gotycka forma i barokowa szata średniowiecznego zabytku
Elżbieta Pilecka
Średniowieczne malowidło ścienne z kanonicznym przedstawieniem Ukrzyżowania na filarze kościoła Świętojańskiego w Toruniu
Alina Tomaszewska-Szewczyk
"Nowy czas" starej tarczy zegara Flisaczego kościoła Świętojańskiego w Toruniu
Joanna Ziemlewicz
Wyposażenie wybranych kaplic bocznych kościoła Świętojańskiego w Toruniu w świetle ostatnich prac konserwatorskich i restauratorskich
Monika Jakubek-Raczkowska
Piękna Madonna. Obraz i wiara w średniowiecznym Toruniu
Autorami tekstów są wybitni toruńscy historycy sztuki, konserwatorzy, architekci, muzealnicy, historycy, zabytkoznawcy.
Kościół Świętojański w Toruniu
- nowe rozpoznanie
Redakcja naukowa:
Katarzyna Kluczwajd
Wydawca: Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki
Toruń 2015
Sygnatura SIRr XXXIV/151
Zbiór studiów "Kościół Świętojański w Toruniu - nowe rozpoznanie" jest piątym tomem w serii "Dzieje i Skarby Kościołów Toruńskich":
Seria zawiera materiały z konferencji przygotowanych przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki.
Również i najnowszy tom jest pokłosiem konferencji naukowej zorganizowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Wyższą Szkołę Filologii Hebrajskiej w Toruniu, która odbyła się w dniach 15-16 października 2014 roku.
Druga już pozycja z serii poświęcona Katedrze świętych Janów powstała w związku z zakończeniem wieloletniego programu prac konserwatorskich i restauratorskich w kościele.
W książce znalazło się jedenaście tekstów poświęconych architekturze i sztuce sakralnej.
Omówiono historię budowy katedry, znajdujące się w niej detale architektoniczne i dekoracje.
Szczegółowo opisano więźbę nad nawą środkową.
Oprócz architektury świątyni czytelników zainteresują publikacje poświęcone sztuce malarskiej i rzeźbiarskiej, którą zanalizowano na przykładzie skrzydła ołtarzowego, postaci św. Weroniki, dawnego, barokowego ołtarza głównego, obrazów Juliana Wałdowskiego.
Opracowanie zamykają artykuły na temat słynnego dzwonu Tuba Dei i zapomnianego zegara słonecznego.
Opus temporis - Aneks
Toruńskiej katedry historia najnowsza
Prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2018-2019
Redakcja naukowa Katarzyna Kluczwajd
Toruńskie Wydawnictwo Diecezjalne
Toruń 2019
Sygnatura SIRr XXXIV/140a
W latach 2000-2013 Katedra pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu doczekał się bezprecedensowej konserwacji i restauracji.
Pokłosiem prac remontowych była książka
Opus temporis. Toruńskiej katedry historia najnowsza
Prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013
Redakcja naukowa: Katarzyna Kluczwajd, ks. Marek Rumiński
Toruń 2013
Sygnatura SIRr XXXIV/140
W latach 2018-1019 kontynuowano prace konserwatorskie i restauracyjne w kościele Świętojańskim.
Podsumowaniem kolejnego etapu remontu katedry jest publikacja "Opus temporis - Aneks".
W albumie znajdziemy informacje o celu i zakresie wykonanych prac konserwatorskich.
Zapoznamy się również z bogatą dokumentacja fotograficzną ukazującą zabytki w stanie przed, w trakcie i po zakończeniu prac konserwatorskich.
Wśród zabytków poddanych konserwacji znalazły się m.in.:
W książce znalazły się również nowe ustalenia dotyczące zagadnień traktowanych dotąd przez historyków sztuki marginalnie:
Spis treści:
Zbigniew Grochowski
Dzieje bazyliki katedralnej świętych Janów w Toruniu, widoki z jej wieży i...
560 zadań i rozwiązań
w 75. rocznicę urodzin pierwszego biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego
Wydawnictwo Adam Marszałek
Toruń 2016
Sygnatura SIRr VIII/T-176
Zbigniew Grochowski jest uznanym autorem wielu popularnonaukowych książek poświęconych historii miast.
Jako długoletni nauczyciel historii wypracował bardzo przystępną formę popularyzacji wiedzy wśród młodzieży.
Opublikował już kilkanaście książek, w których w formie zagadek, za pomocą pytań i odpowiedzi, opowiedział dzieje Torunia, Bydgoszczy, Włocławka, Krakowa, Wrocławia, Łobżenicy, Hrubieszowa, Świdnicy, Warszawy.
Jest również zasłużonym popularyzatorem wiedzy regionalnej, twórcą „Miejskiego Konkursu Historycznego Dzieje Torunia” oraz toruńskich sympozjów młodzieżowych poświęconych wybitnym postaciom polskiego narodu i Kościoła.
W Książnicy Kopernikańskiej dostępnych jest szereg jego książek:
Zbigniew Grochowski w książce „Dzieje bazyliki katedralnej świętych Janów w Toruniu, widoki z jej wieży i …” przedstawił dzieje Kościoła św. św. Janów - najważniejszej świątyni Torunia.
Była ona świadkiem wielu ważnych wydarzeń.
Od 1992 roku świątynia jest katedrą dla utworzonej wtedy Diecezji Toruńskiej.
W bazylice katedralnej pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty zgromadzono w niej cennych rzeźb, malowideł, ołtarzy i epitafiów.
W 1999 roku katedrę odwiedził Ojciec Święty Jan Paweł II.
Publikacja została napisana w formie testu.
Czytelnik może więc poznawać dzieje kościoła. ale możne też aktywnie rozwiązywać przedstawione w książce zadania - sprawdzając swoją wiedzę.
Książka zawiera również cenny dodatek.
Zbigniew Grochowski w rozdziale "Wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II w Toruniu 7 czerwca 1999 roku":
- opisał przebieg wizyty,
- przytoczył przemówienie Ojca Świętego ze spotkania z rektorami wyższych uczelni w Auli UMK,
- przytoczył powitanie Ojca Świętego przez biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego na nabożeństwie na lotnisku,
- przytoczył przemówienie Ojca Świętego Jana Pawła II na nabożeństwie na lotnisku.
Katarzyna Kluczwajd
Odpowiedzialność za kościół
Katedra w rocznicę diecezji toruńskiej
W: Jubileusz Diecezji Toruńskiej
Spojrzenie w przeszłość i w przyszłość
s. 259-264
Toruń 2017
W 2017 roku Diecezja Toruńska obchodzi jubileusz 25-lecia ustanowienia przez Jana Pawła II.
Z tej okazji Wydawnictwo Diecezjalne przygotowało okolicznościowy zbiór studiów pod redakcją prof. Waldemara Rozynkowskiego i ks. Pawła Borowskiego.
Miło nam poinformować, że w szacownym gronie autorów artykułów znalazła się również pani Katarzyna Kluczwajd - muzealnik, historyk sztuki, regionalistka, popularyzatorka sztuki i dziejów Torunia, kustosz Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.
Jej publikacja "Odpowiedzialność za kościół. Katedra w rocznicę diecezji toruńskiej" poświęcona jest najważniejszej świątyni diecezji toruńskiej - kościołowi Świętojańskiemu i trosce o ten zabytek.
Autorka opisała prace remontowe, konserwatorskie i restauratorskie prowadzone w katedrze w ostatnim ćwierćwieczu, organizowane przez duchownych i świeckich wystawy muzealne, sesje popularnonaukowe, imprezy miejskie związane z kościołem św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, wydawnictwa książkowe poświęcone bazylice świętych Janów.
Katedra świętych Janów jest tak stara jak sam Toruń.
Stoi w miejscu pierwotnego rynku, jaki został wyznaczony osadnikom przy pierwszym wytyczeniu granic miasta w 1236 r.
Dopiero później gdy miasto rozrosło się rynek został przeniesiony w obecne miejsce.
Kościół pierwotnie drewniany został w latach 1270-1330 wybudowany już jako murowany.
W kolejnych stuleciach katedrę rozbudowywano:
- dobudowywano kaplice boczne
- podwyższano nawę
- wybudowano nowa wieżę zachodnią
 |
| Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, bearb. Johann Heise, Danzig 1889 s. 252 |
Wieża Katedry liczy 52 metry i tu znajduje się najwyższy punkt widokowy w mieście (Wieża Ratusza ma 40 m).
Uwieńczeniem rozbudowy kościoła było zawieszenie na wieży dzwonu Tuba Dei w 1500 roku.
Jest to największy dzwon średniowieczny w Polsce (drugi w ogóle po Dzwonie Zygmunta).
Waży 7238 kg i ma 227 cm średnicy.
Dzwon odlał torunianin Marcin Schmidt.
W 1501 roku w bazylice pochowano serce króla Jana Olbrachta.
W okresie reformacji w latach 1530-1596 w kościele odprawiano symultanicznie msze luterańskie i katolickie.
Katedra jest kościołem gotyckim długości 68 m, szerokości 34 i wysokości 29.
W jej architekturze wyróżnia się gwiaździste sklepienie założone przez mistrza Prokopa.
Niezwykle bogate jest wyposażenie wnętrza.
Składają się na nie ołtarze, tryptyki, witraże, malowidła ścienne, popiersia, płyty nagrobne, rzeźby, figury świętych, ambona, epitafia, chór, organy, portrety trumienne, obrazy, krucyfiksy, świeczniki, kielichy, ornaty, relikwiarze, kadzielnice, monstrancje.
 |
| Album Pseudo-Steinera z roku 1756, Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku : (tzw. Album Steinera) / pod red. Mariana Biskupa, Toruń 1998, s. 173. |
Można tylko wspomnieć:
- ołtarz główny z tryptykiem św. Wolfganga (1502-1506)
- malowidło Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny (1380-1390)
- relief kamienny św. Marii Magdaleny (1415)
- wczesnogotycka spiżowa chrzcielnica (koniec XIII w.)
- gotyckie malowidła ścienne w prezbiterium przedstawiające Jana Ewangelistę i Jan Chrzciciela
- gotyckie konsole w zakrystii przedstawiające św. Jakuba, Katarzynę i Barbarę
- brązowa nagrobna płyta w prezbiterium burmistrza Jana von Soest i jego żony Małgorzaty (1360)
- rokokowy ołtarz z kaplicy Bożego Ciała z obrazem Ostatniej Wieczerzy
- barokowy ołtarz przy Łuku Tęczowym z obrazem Niepokalanej w srebrnej sukience
- późnobarokowy ołtarz Św. Krzyża z gotycką figurą Ukrzyżowanego
- barokowy ołtarz św. Anny z gotycko-renesansową rzeźbą św. Anny Samotrzeć
- wczesnobarokowy ołtarz św. Franciszka Ksawerego
- późnobarokowy ołtarz św. Stanisława Kostki
- wczesnobarokowy ołtarz Zdjęcia z Krzyża
- późnobarokowy ołtarz św. Ignacego Loyoli
- rokokowy ołtarz św. Józefa
- ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny
- kaplica św. Barbary (Szyperska)
- kaplica św. Mikołaja (Kupiecka)
- epitafium Mikołaja Kopernika
- epitafium Anny Pyrnesius (1576)
- epitafium Sebastiana Trosta (1578)
Nie całe wyposażenie bazyliki ocalało.
Wielką stratą jest brak oryginalnej figury Pięknej Madonny (1400), która została wywieziona przez Niemców w 1944 r.
Bazylika ma dwoje organów.
Organy główne zostały wybudowane w 1878 r. przez Maxa Terleckiego z Królewca.
Szczególną wartość mają jednak barokowe organy boczne, zbudowane w 1688 r. przez torunianina Mateusza Brandtnera.
W bazylice znajduje się również Epitafium Mikołaja Kopernika ufundowane przez Melchiora Pirnesiusa, lekarza miejskiego w 1580 roku.
W epitafium znajduje się jeden z najstarszych portretów wielkiego astronoma.
W Katedrze świętych Janów znajduje się również jeden z najstarszych pomników piśmiennictwa polskiego.
Jest to zdanie, które znajduje się na spiżowej wczesnogotyckiej chrzcielnicy:
"Z dyaboły w lewo, Isus gospod chce zlewać ciebie wodą tą i żywot woda ta zdrowy podaje ludowi".
Na wieży Katedry od strony Wisły znajduję się tarcza mechanicznego zegara Flisaczego (1433).
Wskazuje ona czas jedna wskazówką w kształcie palca zw. Digitus Dei (Palec Boży).
POLECANA LITERATURA
Conrad Steinbrecht
Thorn im Mittelalter
Berlin 1885
Sygnatura SIRr XXXIIIb/3
Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn / bearb. Johann Heise, Danzig 1889
[Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Kulmerland und Löbau ; Bd. 2 H. 6, 7]
Sygnatura SIRr XXXIIIb/4-H6-7
Toruń i miasta ziemi chełmińskiej na rysunkach Jerzego Fryderyka Steinera z pierwszej połowy XVIII wieku : (tzw. Album Steinera)
pod red. Mariana Biskupa
Toruń 1998
Sygnatura SIRr XXXIIIb/45
Bazylika Katedralna świętych Janów w Toruniu
pod red. Mariana Biskupa
Toruń 2003
Sygnatura SIRr VIII/T-118a
Bazylika katedralna w Toruniu pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty
Fotografie: Wojciech Zdunek, Wiesław Stępień
tekst: Jacek Kwiatkowski
Bydgoszcz 2001
Sygnatura MAG 294248
Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu
Materiały z konferencji w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej
red. nauk. Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak
Toruń 2002
Sygnatura SIRr VIII/T-118
Józef Flik, Janina Kruszelnicka
Epitafium Mikołaja Kopernika w bazylice katedralnej św. Janów w Toruniu
Toruń 1996
Sygnatura SIRr XXXIIIb/31
Arthur Semrau
Forschungen zur Baugeschichte der Johanniskirche in Thorn : von 1250 bis 1500
Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn. Heft 21 Nr. 2.
Sygnatura SIRr II/5t.21
Michał Woźniak
Katedra Św. Jana Chrzciciela i Św. Jana Ewangelisty w Toruniu
Toruń 1997
Sygnatura SIRr XXXIIIb/32
Marian Dorawa
Kościół św. Jana w Toruniu w czasach Mikołaja Kopernika : próba rekonstrukcji wyposażenia
Odbitka ze Studiów Warmińskich. 9/1972
Sygnatura MAG 146812
Emilia Skibniewska-Polcoch
Muratorowie świętego Jana : słowo o Toruniu
Warszawa 1947
Sygnatura SIRr XXXIIb/9
Wilhelm Kolberg
Napis na starej chrzcielnicy w kościele św. Jana w Toruniu : dokładnie przerysowany
Warszawa 1872
Sygnatura MAG 29451
Opus temporis : toruńskiej katedry historia najnowsza : prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000-2013
red. nauk. Katarzyna Kluczwajd, Marek Rumiński
Toruń 2013
Sygnatura SIRr XXXIV/140
Marian Dorawa.
Organy Bazyliki św. Jana w Toruniu
Toruń 1988
Sygnatura SIRr XXXIIIb/38
Katarzyna Kluczwajd
Skarby toruńskiej katedry
Toruń 2002
Sygnatura SIRr XXXIIIb/125
Tadeusz Glemma
Stosunki kościelne w Toruniu w stuleciu XVI i XVII na tle dziejów kościelnych Prus Królewskich
Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu ; 42
Sygnatura SIRr II/1-R.42