Karolewo 1939

 

Izabela Mazanowska

Karolewo 1939 

Zbrodnie w obozie Selbstschutz Westpreussen 

Wydawca: Machina Druku 
na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu

Wydanie II

Toruń 2019

Sygnatura SIRr VIb/8-94

Karolewo na Krajnie  położone jest w powiecie sępoleńskim w gminie Więcbork.

Jest jedną z 400 miejscowości na terenie przedwojennego województwa pomorskiego, w których jesienią 1939 roku zamordowanych zostało kilkadziesiąt tysięcy Polaków, przez swoich dotychczasowych sąsiadów - Niemców.

Niewielkie Karolewo było jednym z największych miejsc kaźni ludności polskiej i żydowskiej.

Już 18 września 1939 powstał tu prowizoryczny obóz, w którym zamordowano 2000 osób.

Sprawcami zbrodni byli lokalni Niemcy zorganizowani w formację pod nazwą Selbstschutz.

Książka przedstawia motywacje przyświecające sprawcom zbrodni.

Autorka opisuje nastroje panujące w powiecie sępoleńskim tuż przed wojną i tuż po jej wybuchu.

Przygląda się stosunkom między Niemcami i Polakami.

Bada na ile nastąpiła wówczas zmiana sposobu myślenia miejscowych Niemców.

Przywołuje osoby, które przed wojną żyły w dobrej komitywie, a po wrześniu 1939 r. znalazły się po przeciwnych stronach barykady.

W książce opisano powstanie i działalność Selbstschutzu oraz okoliczności założenia obozu, jego lokalizację oraz jego pracowników.

Najobszerniejszy fragment poświęcony został sprawcom zbrodni.

Po wojnie prowadzono kilka postępowań karnych dotyczących zbrodni popełnionych przez Selbstschutz w powiecie sępoleńskim, dzięki temu zachowały się protokoły z przesłuchań zbrodniarzy.

Akta Selbstschutzu zostały zniszczone przez Niemców przed końcem wojny.

Przez całe lata od zakończenia wojny wiedza na temat obozu w Karolewie pochodziła ze wspomnień świadków i uczestników wydarzeń, które zachowały się w formie protokołów z przesłuchań.

Materiał źródłowy przeanalizowany na potrzeby publikacji stanowiły przede wszystkim akta spraw karnych.

W książce opisano próby ukarania sprawców oraz ich skuteczność.

W 2011 roku Oddziałowa Komisja ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu W Gdańsku wszczęła postępowanie w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności zbrodni.

Łącznie akta śledztwa obejmowały 30 tomów.

Ustalono, że w Karolewie w okresie od 10 września do 15 grudnia 1939 r. zostało zamordowanych przez członków Selbstschutzu co najmniej 1781 osób.

Autorka opracowania uzupełniła kwerendę prokuratury jeszcze własnymi badaniami przeprowadzonymi w archiwach polskich i niemieckich.

Spis treści:

Rozdział I - Preludium

- Niemcy w powiecie sępoleńskim

- Selbstschutz Westpreussen

- Powstanie organizacji Selbstschutz Westpreussen w powiecie sępoleńskim

Rozdział II - Obóz w Karolewie

- Powstanie obozu

- Zatrzymania

- Więźniowie

Rozdział III - Zbrodnia w Karolewie

- Egzekucje "na górze"

- Ocaleni

- Zacieranie śladów

Rozdział IV - Sprawcy zbrodni

- Sprawstwo kierownicze

- Dowódcy SS

- Lokalni notable

- Załoga obozu

- Konfidenci

- "Inni" Niemcy

Rozdział V - Po wojnie

- Tajemnica ekshumacji

- Upamiętnienie

- Ściganie sprawców

Selbstschutz w Bydgoszczy i powiecie bydgoskim 1939-1940

 

Wiesław Trzeciakowski

Selbstschutz w Bydgoszczy i powiecie bydgoskim 1939-1940

Bydgoszcz 2017

Sygnatura SIRr VIII/B-82

Wiesław Trzeciakowski jest rodowitym Bydgoszczaninem.

Ukończył filologię polska na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika.

Jest pracownikiem bydgoskiego archiwum, pisarzem, krytykiem literackim i tłumaczem niemieckiej poezji i eseistyki.

Od wielu lat zajmuje się naukowymi historycznymi badaniami dotyczącymi stosunków polsko-niemieckich i historii Bydgoszczy w latach 1939-1945.

Jest autorem i współautorem 29 książek oraz kilkuset publikacji naukowych w znanych czasopismach literackich.

Jego wieloletnie, pieczołowite badania rzuciły nowe światło na wydarzenia z 3 i 4 września 1939 roku w Bydgoszczy, nazywane przez propagandę hitlerowską krwawą niedzielą.

W Książnicy dostępne są następujące jego książki:

1 Helian i inne wiersze / Georg Trakl ; wstęp i przekład Wiesław Trzeciakowski

2 Historia Bydgoszczy. T. 3 cz. 1, 1945-1956 / [autorzy: Krzysztof Budka, Marek Chamot, Mirosaw Golon, Honorata Fiborek, Iwona Jastrzębska-Puzowska, Włodzimierz Jastrzębski, Sławomir Kamosiński, Aleksandra Kłaput-Wiśniewska, Janusz Kutta, Alicja Paczoska-Hauke, Marek Romaniuk, Sławomir Sadowski, Ryszard Sudziński, Kazimierz Śmigiel, Wiesław Trzeciakowski].

3 "Krwawa Niedziela" w Bydgoszczy czyli jedyny pasujący klucz do wydarzeń z 3 i 4 września 1939 : (jaki był prawdziwy cel krwawej prowokacji niemieckiej w Bydgoszczy? : kto i dlaczego strzelał do polskiego wojska i ludności?) / Wiesław Trzeciakowski, Włodzimierz Sobecki. 

4 Listy imienne ofiar w Bydgoszczy 1939-1945 / Wiesław Trzeciakowski. 

5 Niemcy i Polacy w Bydgoszczy : nie tylko konflikty / Wiesław Trzeciakowski. 

6 Selbstschutz w Bydgoszczy i powiecie bydgoskim 1939-1940 / Wiesław Trzeciakowski . 

7 Ślad dłoni na murze : cud na Starym Rynku w Bydgoszczy 9 września 1939 roku / Wiesław Trzeciakowski.

8 Śmierć w Bydgoszczy 1939-1945 / Wiesław Trzeciakowski. -

9 Śpiew odchodzących (czyli o tym, że literatura nie jest z tego świata) / Wiesław Trzeciakowski. 

10 Uwodziciele ; Kryształowa biblioteka / Wiesław Trzeciakowski. 

11 Wspominając Miłosza... : czy zamknięta epoka? / Józef Banaszak, Wiesław Trzeciakowski (red.). 

Książka "Selbstschutz w Bydgoszczy i powiecie bydgoskim 1939-1940" jest pogłębioną analizą działalności Selbstschutzu Westpreussen na ziemi bydgoskiej.

Była to organizacja powołana pod nadzorem służb bezpieczeństwa II Rzeszy do masowych zbrodni, zaplanowanych jeszcze przed wybuchem wojny, po pokonaniu i likwidacji państwa polskiego.

Można przyjąć, że wszystkie ofiary terroru polityczno-policyjnego  na obszarach północnych i zachodnich zlikwidowanej II Rzeczypospolitej od połowy września do grudnia 1939 roku były ofiarami Selbstschutzu.

Monografia budzi szacunek, ze względu na dokładne przeanalizowanie dostępnych źródeł, rzetelne  naukowe opracowanie wyników kwerendy, staranne i pieczołowite ustalenie listy ofiar.

Autor opisał działalność Enzatzgruppen i Volksdeutscher Selbstschutz, dolonywane przez ich członków porachunki, uliczne obławy, przygotowane listy proskrypcyjne.

Przedstawił obiektywnie wydarzenia krwawej niedzieli" demaskując to propagandowe niemieckie fałszerstwo, jak o prowokację mająca być usprawiedliwieniem wymordowania polskiej inteligencji.

Autor opisał tworzenie Selstschutzu Bromberg-Staddt i Bromberg-Land.

Przedstawił działalność obozów internowania w Bydgoszczy w byłych koszarach artyleryjskich i w dawnej prochowni wojskowej Jachcice-Las.

Opublikował imienne listy zamordowanych oraz imienne listy członków Selbstschutzu.

Selbstschutz utworzono formalnie 14 września 1939 roku, ale w rzeczywistości już przed wojna funkcjonowała potężna siatka jego organizatorów i aktywistów, działająca pod parasolem legalnych organizacji mniejszości niemieckiej w Polsce.

Selbstschutz składał się z miejscowych Niemców, którzy byli zachęcani do mordów przez dowódców SA, SD, Gestapo.

W każdym powiecie jesienią 1939 roku istniał jeden lub kilka obozów Selbstschutzu.

W brew nazwie nie były to obozy internowania, ale miejsca terroru, selekcji, znęcania się, przymusowej pracy i masowych egzekucji.

Były to karne obozy, w których miały miejsce bestialstwa i zbrodnie na polskich sąsiadach.

Miejscowi Niemcy, na ogół bardzo młodzi, mordowali Polaków, inspirowali zbrodnie, denuncjowali swych sąsiadów.

Władysław Trzeciakowski ustalił i udokumentował imienną listę 1600 nazwisk polskich ofiar w Bydgoszczy.

Sami Niemcy przyznawali się do 5000 zamordowanych Polaków i Żydów w Bydgoszczy i okolicach.

Przewidywali oni, że w ciągu 10-15 lat nie będzie na terenach wcielonych do Rzeszy żadnego Polaka.

Identyfikacja wszystkich ofiar jest bardzo trudna.

Od połowy 1944 roku Gestapo dostało zadanie zacierania śladów mordów, niszczenia masowych grobów, palenia zwłok.

Autor określił liczbę ustalonych według nazwisk pomordowanych przez Selbstschutz  w Bydgoszczy na 3.500 ofiar (1.600 Polacy, 1.900 Żydzi ) i 1.000 osób z powiatu bydgoskiego.

Liczba Żydów została ustalona według dokumentów gminy żydowskiej w Bydgoszczy z kwietnia 1939 roku (wraz z nazwiskami)

Liczbę pomordowanych z powiatu bydgoskiego ustalono na podstawie akt Okręgowej Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy i publikacji Władysława Dreasa z 1946 roku "Powiat bydgoski oskarża" (wraz z nazwiskami).

Nowa Wieś 1939

 

Ewa Rzepka

Nowa Wieś 1939 - zbrodnie niemieckie 

Wydawcy: 

Miasto i Gmina Jabłonowo Pomorskie,

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Jabłonowo Pomorskie 2021

Sygnatura SIRr VIb/8-85

Książka jest hołdem oraz wyrazem pamięci dla mieszkańców miasta i gminy Jabłonowo Pomorskie, którzy 11 września 1939 r. stracili swoje życie za okazywana wierność, oddanie i miłość do Polski.

W książce przedstawiono kilkanaście osób cywilnych, które za patriotyzm zapłaciło najwyższą cenę.

Autorka Ewa Rzepka wykazała się dużą determinacja i uporem w odnajdywaniu bolesnej prawdy i przywracaniu należnej pamięci mieszkańcom Jabłonowa Pomorskiego.

Miejsce Pamięci Narodowej w Nowej Wsi koło Jabłonowa upamiętnia pomnik.

Najczęściej wymienianą liczba pomordowanych jest 40 osób, ale jest to liczba przybliżona i nigdy chyba już nie poznamy pełnej listy ofiar.

Jest to drugie po Buku Góralskim miejsce kaźni na terenie gminy Jabłonowo Pomorskie.

W książce znajdziemy dramatyczne relacje świadków zbrodni niemieckiej.

Oprócz wspomnienia ofiar, przedstawiono również sylwetki sprawców, miejscowych Niemców z Selbstschutzu, którzy przygotowywali imienne listy Polaków i wskazywali SS-mannom osoby do rozstrzelania.

Znęcali się również w okrutny sposób nad aresztowanymi.

Autorka przedstawiła biografie wszystkich zidentyfikowanych  ofiar.

Książka zawiera szereg starych fotografii, w tym bardzo cenne pochodzące z albumów rodzinnych.

Izabela Mazanowska - Mniszek miejsce niemieckich zbrodni na Pomorzu w 1939 roku

 

Izabela Mazanowska
wstęp Tomasz Chinciński

Mniszek
Miejsce niemieckich zbrodni na Pomorzu w 1939 roku
Przewodnik

Wydawcy:
Muzeum Stutthof w Sztutowie
dla Oddziału - Muzeum Piaśnickie w Wejherowie 

Wejherowo 2019

Sygnatura SIR VIb/8-81

Pomiędzy Grudziądzem a Świeciem w lesie obok miejscowościach Mniszek i Grupa Niemcy popełnili jedną z największych zbrodni w 1939 roku.

Od września do grudnia dokonano tu egzekucji kliku tysięcy osób.

Byli wśród nich Polacy i Żydzi. pochodzący z powiatu grudziądzkiego i świeckiego.

Wśród zamordowanych byli przedstawiciele polskiej elity: prawnicy, nauczyciele, duchowni, kupcy, ziemianie.

Szczególne miejsce wśród zamordowanych zajmują pacjenci Zakładu Psychiatrycznego w Świeciu.

Sprawcami zbrodni byli Niemcy z Rzeszy - funkcjonariusze SS oraz miejscowi Niemcy pomorscy zorganizowani w oddziały Selbstschutzu.

Selbstschutz w praktyce odgrywał szczególnie aktywną rolę w eksterminacji Polaków z Pomorza.

Akcja była zaplanowana jeszcze przed wojną, kiedy to sporządzono listy proskrypcyjne.

W praktyce we wrześniu aresztowania Polaków przez ich miejscowych Niemców w wielu miejscowościach przybrały żywiołowy i oddolny charakter.

Egzekucje były dokonywane na terenie dawnej żwirowni koło Mniszka i Grupy.

W 1944 roku Niemcy rozkopali masowe groby i spalili ciała zamordowanych.

Stąd większość ofiar zbrodni pozostaje bezimienna.

Liczbę zamordowanych szacuje się na 10-12 tysięcy osób w Mniszku i dalsze 6,5 tysiąca w Grupie.

W przewodniku opisano "Mniszek miejsce niemieckich zbrodni na Pomorzu w 1939 roku".

Opisano miejsca pamięci poświęcone:

• mieszkańcom Świecia i powiatu
• pacjentom i personelowi Szpitala Psychiatrycznego w Świeciu
• mieszkańcom Bydgoszczy
• mieszkańcom Grudziądza i powiatu
• mieszkańcom Chełmna i Powiaty
• jeńcom radzieckim, francuskim, angielskim
• bestialsko pomordowanym dzieciom
• żołnierzom polskim
• nauczycielom
• Żydom
• księżom i misjonarzom

Osobny rozdział dotyczy miejsca pamięci w Grupie.

Tomasz Sylwiusz Ceran - Im Namen des Führers... Selbstschutz Westpreussen i zbrodnia w Łopatkach w 1939 roku

 

Tomasz Sylwiusz Ceran

Im Namen des Führers...

Selbstschutz Westpreussen i zbrodnia w Łopatkach w 1939 roku

Wydawca:

Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Bydgoszcz Gdańsk 2014

Sygnatura SIRr VIb/8-78

Dr Tomasz Sylwiusz Cyran ukończył historię i stosunki międzynarodowe na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika.

Jest pracownikiem Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy.

W Kopernikańskiej dostępnych jest szereg książek poświęconych zbrodniom niemieckim na Pomorzu w okresie II wojny światowej.

• Im Namen des Führers... : Selbstschutz Westpreussen i zbrodnia w Łopatkach w 1939 roku / Tomasz Sylwiusz Ceran. - Bydgoszcz ; Gdańsk  2014.
• Małe Ojczyzny : Kujawy i Pomorze / koncepcja, opracowanie i opis herbów: Tomasz Ceran ; projekt: Emilia Mielewczyk. - Toruń 2020.
• Paterek 1939 : zbrodnia i pamięć = Paterek 1939 : crime and memory / Tomasz Sylwiusz Ceran ; przekład i korekta Katarzyna Jopek. - Bydgoszcz ; Warszawa ; Gdańsk 2018.
• "Szmalcówka" : historia niemieckiego obozu w Toruniu (1940-1943) na tle ideologii nazistowskiej / Tomasz Sylwiusz Ceran. - Bydgoszcz ; Gdańsk 2011.
• Zapomniani kaci Hitlera : "Samoobrona" Niemiecka na Pomorzu Gdańskim (Selbstschutz Westpreussen) w 1939 r. : katalog wystawy / oprac. katalogu: Izabela Mazanowska, Tomasz Sylwiusz Ceran]. - Bydgoszcz  2015.
• Zbrodnia pomorska 1939 / tekst: Tomasz Ceran ; współpraca: Izabela Mazanowska, Monika Tomkiewicz ; opracowanie listy miejsc kaźni: Izabela Mazanowska. - Warszawa 2018.

Książka "Im Namen des Führers..." poświęcona jest zbrodni popełnionej w piaskowni w Łopatkach (powiat wąbrzeski).

Jesienią 1939 roku setki, może tysiące Polaków zostały zamordowane przez Volksdeutscher Selbstsschutz in Polen (Samoobronę Obywateli Polskich Niemieckiego Pochodzenia).

Podobne mordy Selbstsschutzu miały wówczas miejsce w 359 miejscowościach w całej Polsce.

Najkrwawszych zbrodni dokonano na Pomorzu Gdańskim, gdzie zginęło 30 tys. Polaków.

Piaskownia w Łopatkach to jedno z największych miejsc kaźni.

Opracowanie zawiera opis:

• genezy i dzielności Selbstschutzu na Pomorzu
• okoliczności zbrodni w Łopatkach
• znanych sprawców zbrodni
• zbiorowego portretu morderców z Selbstschutzu
• innych postaw Niemców
• ofiar zbrodni
• sylwetek najbardziej znanych ofiar mordu
• różnych form upamiętnienia zbrodni

Książkę dopełnia rejestr ofiar zamordowanych w piaskowni w Łopatkach.

 

Tomasz Ceran, Izabela Mazanowska, Monika Tomkiewicz - Zbrodnia pomorska 1939

 

Tomasz Ceran, 
Izabela Mazanowska,
Monika Tomkiewicz

Zbrodnia pomorska 1939

Wydawca: Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Warszawa 2018

Sygnatura SIRr VIb/8-73

Zbrodnia pomorska 1939 roku była pierwszym w czasie II wojny światowej aktem ludobójstwa.

Moża ją porównać do egzekucji katyńskiej i rzezi wołyńskiej.

Jesienią 1939 roku w około 400 miejscowościach na terenie Pomorza Niemcy rozstrzelali kilkadziesiąt tysięcy Polaków.

Ofiary ginęły z rąk swoich sąsiadów, bowiem z miejscowych Niemców składały się oddziały Selbstschutzu, które z wielką gorliwością mordowały Polaków.

Mord był zaplanowany wcześniej i sprawnie przeprowadzony według przygotowanych zawczasu list proskrypcyjnych.

Na listach znaleźli się przedstawiciele polskiej elity, inteligencji, księża, nauczyciele, urzędnicy, przedsiębiorcy, działacze społeczni i narodowi.

Zginęło około 30 tysięcy Polaków.

Niemcy starannie zacierali ślady zbrodni - jeszcze w 1944 roku rozkopywano masowe mogiły i palono ciała pomordowanych.

Opracowanie "Zbrodnia pomorska 1939" przedstawia na wstępie założenia "odpolszczenia" Pomorza.

Wiele miejsca poświecono organizacji Selbstschutzu, złożonego z pomorskich Niemców.

Opisano przebieg aresztowań i uwięzienia Pomorzan.

Przedstawiono organizację  masowych rozstrzeliwań i lokalizację dołów śmierci.

Opisano w końcu proces niszczenia przez Niemców śladów zbrodni.

Przedstawiono szacunkowe dane o skali ludobójstwa.

Książkę kończy lista miejsc kaźni z 1939 roku.