Ziemiaństwo w kreowaniu tożsamości kulturowej na Pomorzu

 

Ziemiaństwo w kreowaniu tożsamości kulturowej na Pomorzu (XVIII-XX w.)

pod redakcją Michała Antonowicza, Tomasza Łaszkiewicza, Wojciecha Olszewskiego

Wydawcy:  Oficyna Wydawnicza Kucharski, 

Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu

Toruń 2022

Sygnatura SIRr VIb/1-75

Książkę poświęcona jest roli ziemiaństwa, grupy całkowicie zmarginalizowanej ekonomicznie, zdegradowanej społecznie i zohydzanej pozostałym w czasach komunistycznych. 

Współcześnie, jej potomkowie starają się nie tylko kontynuować, przekazany im przez poprzednie pokolenia, etos kulturowy, ale też upowszechniać wiedzę o pozytywnych dla ogółu społeczeństwa polskiego dokonaniach swoich przodków, usiłują włączać się w budowanie nowej polskiej tożsamości kulturowej. 

W przywracaniu pamięci o kulturowej roli ziemiaństwa działają niejako równolegle z tym co robią już historycy i muzea różnego typu. 

W tomie, obok tekstów o charakterze analiz historyczno-antropologicznych, znalazły miejsce relacje z działalności muzeów dokumentujących kulturową rolę ziemiaństwa, oddano też głos przedstawicielom środowisk ziemiańsko-szlacheckich.

Książka jest pokłosiem seminarium naukowego „Dawne i współczesne znaczenie ziemiaństwa w kształtowaniu tożsamości kulturowej lokalnej społeczności”, które odbyło się w siedzibie Kujawsko-Pomorskiego Centrum Dziedzictwa w Toruniu 18 lutego 2022 r.  

Materiały podzielono na dwie części.

Część pierwsza: Ziemiaństwo a tożsamość kulturowa na Pomorzu (XVIII-XX w.) w badaniach historyczno-antropologicznych) składa się z następujących artykułów:

- Jerzy Dygdała, Szlachta posesjonaci w Prusach Królewskich w XVIII wieku i jej mentalność

- Szczepan Wierzchosławski, Rola ziemiaństwa w kształtowaniu tożsamości narodowej społeczeństwa polskiego Pomorza Nadwiślańskiego w XIX i na początku XX wieku (1815-1914) 

- Tomasz Łaszkiewicz, Ziemiaństwo pomorskie w dwudziestoleciu międzywojennym – zarys charakterystyki grupy społecznej 

- Wojciech Olszewski, Procesy tożsamościowe na polsko-niemieckim pograniczu kulturowym na przełomie XIX i XX wieku w kontekście dążeń do niepodległości Rzeczypospolitej 

- Jacek Lewicki, Antoni Sczaniecki – ostatni dziedzic Nawry. Portret przedstawiciela najmłodszej generacji ziemiaństwa polskiego okresu dwudziestolecia międzywojennego 

Część druga: Dziedzictwo kulturowe ziemiaństwa w programach działalności muzeów, stowarzyszeń i pamięci potomków szlachty  składa się z następujących artykułów:

- Maciej Kraiński, Dobromiła Rzyska-Laube, Muzeum Tradycji Szlacheckiej w Waplewie Wielkim, Pomorski Ośrodek Kontaktów z Polonią 

- Wiesław Kaczmarek, Działalność Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy w utrwalaniu dziedzictwa kulturowego rodów ziemiańskich 

- Maciej Rydel, Działania Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego w celu popularyzacji tradycji ziemiańskich 

- Adam Sczaniecki, Moja droga w przywracaniu tożsamości kulturowej domu rodzinnego Sczanieckich w Nawrze 

- Małgorzata Piotrowska, Stowarzyszenie Potomków Rodziny Sczanieckich: wyzwania wobec przywracania historycznych miejsc i kształtowania tożsamości lokalnej 

Kamienica na pograniczu borowiacko-krajeńskim

 

Kamienica na pograniczu borowiacko-krajeńskim
miejsce ludzi - ludzie miejsca

redakcja Marek Sass

Wydawca: Magraf 
na zlecenie Gminy Gostycyn

Bydgoszcz 2012

Sygnatura SIRr VIII/In-Kamienica-1

Kamienica jest wsią położoną w gminie Gostycyn, w powiecie tucholskim.

Kamienica to niezwykłe miejsce i niezwykli ludzie.

To właśnie przez biografie mieszkańców i ich wspomnienia w książce budowany jest obraz Kamienicy i jej przeszłości.

W centrum zainteresowania publikacji stoi zwykły człowiek i mała wspólnota  ludzi, ich mentalność, życie codzienne, relacje społeczne, przeświadczenia.

Książka jest zbiorem tekstów powstałych w ciągu kilkudziesięciu lat, które były poświęcone Kamienicy.

Opracowanie otwiera "Zarys dziejów Kamienicy do 1945 roku".

Perspektywę historyczną poszerzają i uzupełniają wspomnienia pomorskich ziemianek Antoniny z Chłapowskich Górskiej i Teresy z Plater Zyberków Górskiej.

Życie  w Kamienicy w latach 1927-1939 zostało odtworzone na podstawie wzmianek w pomorskiej prasie.

Przez książkę przewija się temat  łowiectwa i tradycji łowieckich Kamienicy.

Na trwale w świadomość społeczną wpisała się nieistniejąca już dzisiaj szkoła rolnicza w Kamienicy, po której zachowały się kroniki szkolne.

Najważniejsze miejsce w książce stanowią wywiady z mieszkańcami oraz spisane ich wspomnienia.

Całość publikacji uzupełniają fotografie archiwalne i współczesne.

Powiat rypiński w latach 1905-1939

 

Bogdan Chełmicki 

Powiat rypiński w latach 1905-1939
Kartki z pamiętnika 

Wydawnictwo Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej

Rypin 1997

Sygnatura SIRr  VIII/R-12a

Bogdan Chełmicki był właścicielem majątku Kowalki koło Rypina.

Był to człowiek gruntownie wykształcony, starannie wychowany, wielki patriota, szczególnie zasłużony dla Ziemi Dobrzyńskiej.

W 1939 roku zmuszony był opuścić swój majątek.

Pod koniec życia spisał swoje wspomnienia obejmujące prace i działania na rzecz rozwoju rolnictwa w powiecie rypińskim.

Pamiętnik swój autor przekazał do Zakładu Narodowego "Ossolineum" we Wrocławiu.

Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej postanowiło wydać Pamiętnik w całości.

Pamiętnik wprowadzeniem poprzedził, aneksami i przypisami opatrzył Piotr Gałkowski.

Pamiętnik Bogdana Chełmickiego jest doskonałym źródłem do dziejów ziemiaństwa w 1. połowie XX wieku w powiecie rypińskim.

Bogdan Chełmicki urodził się w 1895 roku w Warszawie, zmarł w 1982 roku również w Warszawie.

Studiował rolnictwo w Wiedniu i W Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie.

Od 1911 roku przejął zarządzanie dobrami Kowalki.

Jako ochotnik walczył w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku w pułku szwoleżerów.

Był aktywnym działaczem organizacji społeczno-rolniczych i samorządowych w powiecie rypińskim.

W lipcu 1928 roku powitał w Rypinie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Leon Łangowski

 

Leon Łangowski 
(ur. 2.II.1883 r. - zm. 27.X.1939 r.) 

powstaniec wielkopolski, działacz niepodległościowy i patriota, wzorowy gospodarz majątku Mileszewy

opracowanie publikacji: Ewa Rzepka

Wydawcy:  Stowarzyszenie "Podniebni",

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne 

Jabłonowo Pomorskie 2021

Sygnatura SIRr  IIIB/Łangowski Leon

Bohaterem książki jest Leon Łangowski (1883-1939).

Jego rodzina wywodziła się z majątku Baroszylas na pograniczu kaszubsko-kociewskim.

Odbył studia rolnicze na Uniwersytecie w Królewcu.

Zarządzał z dużymi sukcesami  pomorskimi i wielkopolskimi majątkami ziemskimi.

W 1919 roku wziął czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim w powiecie wyrzyskim.

W 1925 roku zakupił majątek Mileszewy w gminie Jabłonowo Pomorskie.

Majątek liczył 638 hektarów

Wkrótce majątek stał się on wzorem do naśladowania dla innych ziemian.

O sposobie zarządzania i kulturze rolnej rozpisywały się gazety na Pomorzu.

Leon Łangowski udzielał się równiez społecznie.

Został rozstrzelany przez Niemców 27 października 1939 roku w czasie masowej egzekucji w Brzezinkach nad jeziorem Bachotek.

Autorka biografii Leona Łangowskiego jest Ewa Rzepka autorka wielu publikacji o dziejach Jabłonowa Pomorskiego i martyrologii Polaków w okresie okupacji niemieckiej:

• Konojady 1939-1945 - zbrodnie niemieckie
  
  
• Leon Łangowski (ur. 2.II.1883 r. - zm. 27.X.1939 r.) : powstaniec wielkopolski, działacz niepodległościowy i patriota, wzorowy gospodarz majątku Mileszewy
  
  
• Nowa Wieś 1939 : zbrodnie niemieckie
  
  
• Płowęż : ludzie - historia - zabytki 
  
  
• Zostańcie z Bogiem : ofiary wojny i zbrodni niemieckich z terenu miasta i gminy Jabłonowo Pomorskie
  
  

Antoni Byszewski - W służbie ludziom i Ojczyźnie

 

W służbie ludziom i Ojczyźnie

Pamiętnik Antoniego W. Byszewskiego (1876-1963)

Życiorysem autora poprzedził Michał Raczkowski 

pod red. Mirosława Krajewskiego

Wydanie 2

Dom Wydawniczy Verbum

Brodnica 2016

Sygnatura SIRr XXXIIc/37

"W służbie ludziom i Ojczyźnie" to pamiętnik  Antoniego Byszewskiego (1876 - 1963), który był człowiekiem o niespożytej energii i bogatej biografii. 

Pochodził z rodziny ziemiańskiej.

Ukończył studia rolnicze w Nowoaleksandryjskim Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa w Puławach.

Zarządzał majątkami Szczytno i Borzymowice w gminie Choceń.

Dodatkowo również jako nauczyciel  i wykładowca m.in.  we włocławskiej Szkole Handlowej, przemianowanej na Gimnazjum Ziemi Kujawskiej.

Antoni Byszewski prowadził dwa majątki ziemskie na terenie gminy Choceń. 

Z zamiłowania poświęcił się działalności na niwie krajoznawczej.

Był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego we Włocławku.

Był tez inicjatorem utworzenia Muzeum Kujawskiego w tym mieście.

Jak działacz społeczno-gospodarczy wspierał kujawskie rolnictwo i rozwój gospodarczy

Spis ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930 : województwo poznańskie

 

Spis ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930
Województwo poznańskie

opracowali:

Tadeusz Epsztein, Sławomir Górzyński

Wydawnictwo Arbor-Dig

Warszawa 1991

Sygnatura SIRr IIIA/142

Spis ziemian województwa poznańskiego w 1930 roku, obejmuje również część obszaru dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego.

Należy pamiętać, że do 1938 roku Bydgoszcz, Inowrocław, Mogilno, Strzelno, Szubin i Żnin  należały do województwa poznańskiego.

Wykaz wskazuje również właścicieli gospodarstw chłopskich o powierzchni ponad 50 hektarów.

W odróżnieniu od terenów byłego zaboru rosyjskiego i austriackiego, specyfika pruskiej reformy uwłaszczeniowej była większa niż gdzie indziej liczba dużych gospodarstw chłopskich.

Wśród ziemian w połowie lat 30-tych XX wieku 26% obszarów wielkiej własności znajdowało się w rękach niemieckich.

W okresie zaboru pruskiego w rękach Niemców znajdowało się 36 % obszarów  ziemi folwarcznej.

Pluskowęsy z tamtych lat

 

Feliks Stolkowski

Pluskowęsy z tamtych lat 

Wydawca: Muzeum Etnograficzne w Toruniu

Toruń 2019

Sygnatura SIRr VIII/In-Pluskowęcy-2

Feliks Stolkowski (1947-2021) odegrał wielka rolę w utrwalaniu dziedzictwa kulturowego Chełmży, Nawry i Pluskowęs.

Jego pasja regionalisty i oddanie swojej małej ojczyźnie sprawiły, zw z wielkim zaangażowaniem badał tajemnice, zagadki i ciekawostki ziemi chełmżyńskiej.

Feliks Stolkowski urodził się w Pluskowęsach koło Chełmży

Właśnie pałacowi i majątkowi rodziny Kalkstainów i Sczanieckich w Pluskowęsach poświęcił swoją książkę.

Wcześniej już wydał książkę "Nawra z tamtych lat"  poświęcona odległemu o kilkanaście kilometrów majątkowi rodziny Kruszyńskich i Sczanieckich.

Książka "Pluskowęsy z tamtych lat" przeznaczona jest do czytania i oglądania.

Autor przekazał mnóstwo wiadomości i ciekawostek na temat majątku i jego właścicieli, życia codziennego,  gospodarstwa, parku, ogrodu, koni, wsi, społeczności, oświaty.

Na bogaty materiał ilustracyjny składają się fotografie współczesne i archiwalne, stare dokumenty i plany.

Autor przygotowując publikację  poszukiwał starych fotografii wśród mieszkańców rodzinnej wsi i członków rodziny.

Godzinami przeglądał w bibliotekach stare czasopisma

Publikację dofinansował Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Maria z Komierowskich i Leon Janta-Połczyńscy - Pamiętniki

 

Maria z Komierowskich
i Leon Janta-Połczyńscy

Pamiętniki

Opracowanie Włodzimierz Jastrzębski
i Jerzy Szwankowski

Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego

Bydgoszcz 2013

Sygnatura SIRr XXXIIc/12

Pamiętniki Marii i Leona Janta -Połczyńskich były pieczołowicie przechowywane przez ich wnuczkę dr Teresę Tyszkiewicz z Poznania.

Pamiętniki dotyczą zarówno życia codziennego rodzin Komierowskich oraz Janta-Połczyńskich jak i życia społecznego, gospodarczego i politycznego Polski i Pomorza w okresie międzywojennym.

Oba pamiętniki zostały starannie opracowane, opatrzono je przypisami i objaśnieniami, informującymi o osobach występujących w tekście i o problemach poruszanych przez autorów wspomnień.

Rodziny Komierowskich i Janta-Połczyńskich już od średniowiecza związane były z Pomorzem Gdańskim.

Maria Komierowska (1880-1970) wyszła za mąż za Leona Jantę-Połczyńskiego (1867-1961) w 1902 roku.

Leon Janta-Połczyński był przed wojną ministrem rolnictwa i senatorem.

Jego żona Maria została matką chrzestną okrętu "Dar Pomorza" w 1930 r.

Siedzibą rodziny był dwór w Wysokiej koło Tucholi.

Na kartach pamiętników spotkamy elitę ziemiaństwa, twórców kultury, znanych polityków i zasłużonych wojskowych.

Gorąco polecamy, lektura jest pasjonująca, czyta się jednym tchem.

Ocalić od zapomnienia : pałace i dwory powiatu golubsko-dobrzyńskiego

 

Ocalić od zapomnienia
Pałace i dwory powiatu golubsko-dobrzyńskiego

pod redakcją Szymona Wiśniewskiego

Wydawca: Stowarzyszenie Świętego Huberta,
Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. ks. F.K. Malinowskiego

Golub-Dobrzyń 2011

Sygnatura SIRr XXXIIIb/166

Publikacja została wydana w ramach projektu „Ocalić od zapomnienia – dwory i pałace” finansowanego przez Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

Redaktorem zbioru jest Szymon Wiśniewski – nauczyciel historii, wiceprezes Stowarzyszenia Świętego Huberta oraz komendant Hufca ZHP im. F. Chopina w Golubiu-Dobrzyniu.

Celem projektu było ratowanie pamięci o dworach i pałacach naszego regionu.

Autorami biogramów, oprócz redaktora tomu, są również uczniowie Zespołu Szkół nr 2 w Golubiu-Dobrzyniu: Dorota Gutkowska, Monika Bąkowska, Marcin Grębocki, Jacek Maćkiewicz, Dominika Kęprowska, Hanna Milarska, Magdalena Kaszuba, Joanna Szwaracka, Magdalena Rykaczewska, Małgorzata Marcinkowska, Paweł Cichocki, Jowita Wnuczyńska.

Dwory są pozostałością po świecie ziemiaństwa.

Są miejscami, gdzie w okresie zaborów kwitła polska kultura narodowa i kształtowały się postawy patriotyczne i niepodległościowe.

W książce opisano dwory i pałace istniejące i nie istniejące.

• Sokołowo
• Ostrowite
• Owieczkowo
• Nowa Wieś
• Konstancjewo
• Gałczewko
• Ciechocin
• Słuchaj
• Gajewo
• Szafarnia
• Płonne
• Bocheniec
• Wielgie
• Zbójno
• Skępsk
• Świętosław
• Piątkowo
• Szychowo
• Elzanowo
• Pluskowęsy
• Chełmonie
• Pruska Łąka
• Pusta Dąbrówka
• Józefat
• Radomin
• Szczutowo
• Działyń
• Wrocki

Maria Eznarska, Barbara Rolirad - Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim

 

Maria Eznarska
Barbara Rolirad

Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim

Wydawnictwo Expol

Włocławek 2004

Sygnatura SIRr XXXIIIb/177

W książce "Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim" został przedstawiony obecny stan zachowania dworów lub zespołów dworskich.

Są one świadectwem kultury szlachty polskiej.

Opracowanie poszerza nasza wiedzę o ziemiaństwie polskim i jego roli w życiu gospodarczym, politycznym i kulturalnym Kujaw.

Książkę otwiera rozdział I zawierający charakterystykę położenia i środowiska geograficznego powiatu radziejowskiego.

W rozdziale II przedstawiono historię powiatu radziejowskiego od czasów najdawniejszych do 1999 r.

W rozdziale II opisano zlokalizowane w powiecie siedziby ziemiańskie.

Przedstawiono ogólną charakterystykę zespołów dworskich, wymieniono najbardziej znanych właścicieli ziemskich i określono stan zachowania obiektów.

Autorki dokonały ogromnej pracy nad przygotowaniem opracowania.

Opisały w większości wypadków po raz pierwszy aż 25 obiektów dworskich.

Dzięki książce poznamy zespoły dworskie zlokalizowane w następujących miejscowościach położonych na terenie gmin Bytoń, Dobre, Osięciny, Piotrków Kujawski, Topólka i Radziejów:

1. Niegibalice
2. Stróżewo
3. Świesz
4. Nowy Dwór
5. Dobre
6. Krzywosądz
7. Borucin
8. Borucinek
9. Jarantowice
10. Konary
11. Kościelna Wieś
12. Osięciny
13. Osłonki
14. Zagajewice
15. Leszcze
16. Piotrków Kujawski
17. Biskupice
18. Czołówek
19. Płowce
20. Skibin
21. Pruchnowo
22. Leonowo
23. Czołowo
24. Kamieniec
25. Świerczyn

Maria Eznarska, Barbara Rolirad - Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim

 

Maria Eznarska, Barbara Rolirad

Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim

Wydawnictwo Expol

Radziejów - Włocławek 2004

Sygnatura SIRr XXXIIIb/177

Praca "Siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim" składa się z dwóch części.

Najpierw autorki opisały położenie i środowisko geograficzne powiatu radziejowskiego.

Przedstawiły też jego dzieje od czasów najdawniejszych do 1999 roku.

W końcu scharakteryzowały siedziby ziemiańskie w powiecie radziejowskim.

Opisano stan zachowania dworów i zespołów dworskich.

Przybliżono sylwetki znanych i cenionych właścicieli ziemskich.

Część druga zawiera szczegółowy opis siedzib ziemiańskich podzielonych na dwie grupy.

Uwzględniono mianowicie wyjątkowe szlaki turystyczne położone na obszarze powiatu radziejowskiego: Szlak Północny i Szlak Południowy.

Oba szlaki zaczynają się i kończą w Radziejowie.

Na Szlaku Północnym zlokalizowane są następujące dwory:

• Biskupice
• Dobre
• Krzywosądz
• Kościelna Wieś
• Osięciny
• Zagajewice
• Konary
• Osłonki
• Borucinek
• Borucin
• Jarantowice
• Płowce
• Skibin

Na Szlaku Południowym zlokalizowane są następujące dwory:

• Leonowo
• Pruchnowo
• Niegibalice
• Świesz
• Nowy Dwór
• Stróżewo
• Świerczyn
• Kamieniec
• Piotrków Kujawski
• Leszcze
• Czołówek
• Czołowo

Józef Krzepela i jego spisy ziemiaństwa Pomorza i Prus

 

Józef Krzepela (1846-1935) był prawnikiem i genealogiem.

Był sędzią sądu apelacyjnego w Krakowie.

Napisał dwie książki poświęcone Pomorzu Gdańskiemu i Prusom Królewskim.

W swych badaniach nad rozsiedleniem ziemiaństwa pomorskiego oparł się na herbarzach i wydawnictwach źródłowych.

• Bär Max, Der Adel und der adlige Grundbesitz in Poln. Preussen zur zeit der preuss. Besitzergreifung
• Bär Max, Die Ortsnamenänderungen in Westpreussen
• Boniecki Adam, Herbarz polski
• Cramer Reinhold, Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow
• Dachowski Jan, Mandskrypt z r. 1684, wyciąg w Heroldzie polskim z r. 1897
• Frölich, Geschichte des Gaudenzer Kreiss
• Handbuch des deutschen Grundbesitzes (Westpreussen), Gdańsk 1912
• Kętrzyński Wojciech, Nazwy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i Pomorza wraz z przezwiskami niemieckimi, 1871
• Kętrzyński Wojciech, O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882
• Kętrzyński, Wojciech, Przydomki szlachty pomorskiej
• Niesiecki Kasper, Herbarz polski (wyd. Bobrowicza), Lipsk 1889
• Paprocki Bartłomiej, Herby rycerstwa polskiego (wyd. Turowskiego)
• Pietuski Oswald, Elektorów poczet, Lwów 1848
• Ramult Stefan, Statystyka ludności kaszubskiej, Kraków 1899
• Rocznik Towarzystwa heraldycznego we Lwowie: Elektorowie królów, Lwów 1910
• Schmitt F.W.F., Der Kreis Flatow
• Schmitt F.W.F., Geschichte des Stuhmer Kreises
• Słownik geograficzny
• Taryfy podatkowe województwa toruńskiego z r. 1648
• Taryfy podatkowe ziem pruskich z r. 1682
• Wicker Benno, Die Nationalitäten Pommerellens
• Wittyg Wiktor, Nieznana szlachta i jej herby
• Źródła dziejowe, t. 12, 13 - Wielkopolska
• Źródła dziejowe, t. 15 – Małopolska
• Źródła dziejowe, t. 16 - Mazowsze
• Źródła dziejowe, t. 23 - Prusy królewskie
• Żernicki Emil, Der Polnische Adel, Hamburg 1900

W Informatorium Książnicy Kopernikańskiej znajdują się następujące zestawienia Józefa Krzepeli pomorskich rodów szlacheckich:

Józef Krzepela

Rody ziem pruskich

Kraków : Księg. Gebethnera i Wolffa, 1927

Sygnatura SIRr IIIA/5

Wersja elektroniczna:

https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/95765

 

Józef Krzepela
Spis miejscowości i rodów ziemiańskich województwa pomorskiego

Gdańsk : Wydawnictwo BiT Beata Żmuda-Trzebiatowska, 2003
Reprint: Kraków : Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1925

Sygnatura SIRr XXVIII/12

Wersja elektroniczna:

http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=21780

Regina Kotłowska - Majątek Żukowskich w Lalkowych na Kociewiu

 

Regina Kotłowska

Majątek Żukowskich w Lalkowych na Kociewiu

Wydawnictwo Region 

Gdynia 2016

Sygnatura SIRr IIIA/120

Monografia poświęcona jest majątkowi i dworowi Olgi i Władysława Żukowskich w Lalkowych.

Jest to historia rodu, ale również wsi i jej mieszkańców.

Oparta jest na dokumentach z archiwum rodzinnego oraz na wspomnieniach świadków.

Książka rozpoczyna się od przedstawienia dziejów majątku w Lalkowych od końca XVIII wieku do 1923 roku, kiedy to zakupiło go małżeństwo Władysława i Olgi Żukowskich.

W rozdziale II autorka opisuje środowisko rodzinne Władysława Żukowskiego i Olgi Pawłowny z Moskwinów.

Władysław Żukowski ukończył Instytut Górniczy w Petersburgu.

Był dyrektorem kopalni w Sosnowcu.

Kolejny rozdział przedstawia okoliczności przeniesienia się rodziny Żukowskich do Lalkowych i zakupu tutejszych dóbr ziemskich.

Rozdział IV opisuje życie rodziny w Lakowych, przedstawia majątek, zabudowania dworskie.

Rozdział V poświęcony jest wsi Lakowy, budowie dworu w Lalkowach, miejscowej parafii.

Rodzina Żukowskich dzieliła czas między Sosnowiec, Kraków i Lalkowy.

Na co dzień majątkiem zarządzał administrator.

W książce opisano również innych pracowników dworu i gospodarstwa.

Ostatni rozdział przedstawia tragiczne losy Lalkowych w okresie okupacji niemieckiej i powojennych rządów komunistycznych.

Dekretem PKWN majątek został odebrany rodzinie bez odszkodowania.

Należy podkreślić, że autorka monografii Regina Kotłowska dotarła do unikatowych źródeł i cennych informacji.

Drobiazgowo opisała losy rodziny Żukowskich.

Równie wiele miejsca poświeciła wsi Laklowy i dziejom jej mieszkańców.

Wszystkie wiadomości przedstawiła na szerokim tle historycznym i ekonomicznym.

Poznaliśmy więc skomplikowane stosunki narodowościowe na Kociewiu.

Dowiedzieliśmy się też wiele o sytuacji ekonomicznej ziemiaństwa w przedwojennej Polsce.

Jest to wielka historia małego majątku.

Jak przez soczewkę widać w niej trudną historię Kociewia i tragiczne losy polskich rodzin ziemiańskich.

Tomasz Dziki, Piotr Bokota - Kłóbka - dzieje dóbr ziemskich

 

Tomasz Dziki, Piotr Bokota 

Kłóbka - dzieje dóbr ziemskich
(od XIII wieku do czasów współczesnych)

Wydawca: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej

Włocławek 2015

Sygnatura SIRr VIII/In-129

Kłóbka posiada wielkie walory kulturowe.

Do naszych czasów zachowała się wieś z kościołem oraz kompleks dworsko-parkowy.

Dziś znajduje się tam Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny.

Dobra ziemskie w Kłóbce są też świadectwem przeszłości warstwy ziemiańskiej.

Dwór tradycyjnie łączy się z rodziną Orpiszewskich (od 1822 do 1945)

Ale w ciągu kilkuset lat swej historii dobra te znajdowały się też w rękach Godziembów, Pomianów, Kłobskich i Komeckich.

Wyrazem zainteresowania dziejami rodów szlacheckich jest monografia Piotra Bokota i Tomasza Dzikiego.

Autorzy opisali najdawniejszą historię majątku oraz szczególnie bogate w informacje dzieje XIX wieku, kiedy majątkiem zarządzała rodzina Orpiszewskich.

Z książki dowiemy się o przynależności administracyjnej i własnościowej dóbr, o gospodarce i finansach, o życiu codziennym mieszkańców majątku.

Osobny rozdział poświęcony jest parcelacji majątku i dziejom zabudowań dworskich po 1945 roku.

Monografię uzupełniają wspomnienia mieszkańców, inwentarze, akty ślubów i urodzeń, zestawienia statystyczne, umowy, wykazy, protokoły.

Do książki dołączono również wiele unikatowych starych fotografii.

Tomasz Łaszkiewicz - Ziemiaństwo na Pomorzu

 

Tomasz Łaszkiewicz

Ziemiaństwo na Pomorzu
w okresie dwudziestolecia międzywojennego
- w perspektywie codzienności

Wydawca:
Polskie Towarzystwo Historyczne
Oddziały w Inowrocławiu i Toruniu

Inowrocław - Toruń 2013

Sygnatura SIRr VIb/7-56

Dr hab. Tomasz Łaszkiewicz z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk jest wybitnym specjalistą historii społecznej okresu międzywojennego regionu Kujaw i Pomorza.

Zajmuje się kwestiami mniejszości niemieckiej i żydowskiej, ziemiaństwa, rolnictwa, życia codziennego.

Jest autorem kilkudziesięciu książek i artykułów naukowych.

Dysertacja "Ziemiaństwo na Pomorzu w okresie dwudziestolecia międzywojennego - w perspektywie codzienności" jest bardzo ciekawa, gdyż obejmuje nie tylko zagadnienia biograficzne, genealogiczne, gospodarcze, polityczne, kultury materialnej, ale również wnika w sferę życia prywatnego ziemiaństwa i jego mentalności.

Monografia została podzielona na sześć rozdziałów.

Rozdział I - Charakterystyka ziemiaństwa pomorskiego jako grupy społecznej

Rozdział zawiera definicje ziemiaństwa i charakterystykę tej grupy społecznej.
Omówiono różnice majątkowe i narodowościowe ziemiaństwa na Pomorzu.
Ukazano przykłady degradacji i awansu społecznego zachodzące w tej warstwie.

Rozdział II - Podstawy gospodarcze ziemiaństwa na Pomorzu

Autor scharakteryzował warunki rozwoju rolnictwa pomorskiego, możliwości produkcyjne majątków ziemskich, kierunki produkcji rolnej.
Przedstawiono cykle koniunktury i dekoniunktury w rolnictwie, trudności związane z kryzysem gospodarczym po I wojnie światowej i wielkim kryzysem ekonomicznym.
Omówiono przebieg reformy rolnej w województwie pomorskim.

Rozdział III - W kręgu życia codziennego pomorskich dworów

Jest to niezwykle interesujący rozdział, w którym odnajdziemy informacje na temat architektury i wystroju dworków i pałaców ziemiańskich, na temat kuchni i kulinariów.
Przeczytamy o pasjach i zainteresowaniach literackich, naukowych i muzycznych ziemian, zamiłowaniu do sportu i łowiectwa.
Wiele miejsca poświęcono życiu towarzyskiemu - wyjazdom, wizytom, balom, zabawom, rautach.

Rozdział IV - Wokół problemów życia rodzinnego

Rozdział poświęcony jest więziom rodowym i rodzinnym, zawieraniu małżeństw, wychowaniu dzieci, i religijności ziemian.
Dowiemy się również o skandalach towarzyskich, procesach sąsiedzkich i konfliktach rodzinnych.

Rozdział V - W świecie odniesień społecznych ziemiaństwa pomorskiego

Autor omówił stosunki panujące między ziemianami a robotnikami rolnymi i służbą domową.
Opisał kontakty z duchowieństwem.
Wiele miejsca poświęcono relacjom polsko-niemieckim wśród ziemian na Pomorzu i ich stosunkowi do ludności napływowej.

Rozdział VI - Zaangażowanie polityczne i społeczne ziemiaństwa na Pomorzu

W rozdziale omówiono aktywność polityczna ziemiaństwa.
Scharakteryzowano również działalność ziemiańskich organizacji takich jak:

• Pomorskie towarzystwo Rolnicze
• Towarzystwo Pracobiorców i Pracodawców
• Landbund Weichselgau
• Pomorski Związek Ziemian
• Towarzystwo Ziemianek Pomorskich