Podcast o książce "Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia"

Dział Informacyjno-Bibliograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania 21 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom, dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia” autorstwa Michała Wiśniewskiego.

Michał Wiśniewski jest znanym w regionie społecznikiem zaangażowanym w ratowanie starych cmentarzy.

Jest prezesem zarejestrowanego w kwietniu 2017 roku "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw".

Jego członkowie działają jednak aktywnie już od 2009 roku.

Stowarzyszenie opiekuje się zapomnianymi cmentarzami - z reguły są to nekropolie innowiercze, świadczące o bogatym, urozmaiconym i wielokulturowym dziedzictwie regionu Pomorza i Kujaw.

W lewobrzeżnej części miasta znajduje się sześć cmentarzy protestanckich, którym poświęcona jest książka.

Bez publikacji Michała Wiśniewskiego i bez działalności "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw" pejzaż przeszłości Czerniewic, Podgórza, Rudaka i Stawek byłby dziś zupełnie inny i uboższy.

Na sytuację cmentarzy negatywny wpływ ma utrwalony po wojnie stereotyp obcości cmentarzy ewangelickich, nazywanych poniemieckimi, za czym szło przyzwolenie społeczne na likwidowanie znajdujących się na nich nagrobków.

Dopiero w ostatnich kilku latach nastąpiły zmiany w postrzeganiu tego trudnego dziedzictwa, czego wyrazem stały się kolejne akcje porządkowo-remontowe, przeprowadzane przez wolontariuszy przy współudziale władz miasta. 

 

 

 

  

Transkrypcja:

 

Podcast o książce „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia”

Dzień dobry 

Zapraszam Państwa do wysłuchania 21 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom, dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

Nazywam się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem Działu Informacyjno - Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

Dział ten zajmuje się między innymi:

•                 pieczą nad księgozbiorem regionalnym,

•                 udostępnianiem książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza,

•                 udzielaniem informacji o naszym regionie.

W Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.

 

Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia” autorstwa Michała Wiśniewskiego.

Michał Wiśniewski jest znanym w regionie społecznikiem zaangażowanym w ratowanie starych cmentarzy.

Jest prezesem zarejestrowanego w kwietniu 2017 roku "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw".

Jego członkowie działają jednak aktywnie już od 2009 roku.

Stowarzyszenie opiekuje się zapomnianymi cmentarzami - z reguły są to nekropolie innowiercze, świadczące o bogatym, urozmaiconym i wielokulturowym dziedzictwie regionu Pomorza i Kujaw.

Członkowie stowarzyszenia dokumentują i inwentaryzują zapomniane cmentarze, wyszukują archiwalnych informacji o ich istnieniu.

Kolejnym polem działalności Stowarzyszenia Lapidaria jest porządkowanie cmentarzy i działania renowacyjne.

W końcu stowarzyszenie prowadzi również akcje edukacyjną i upowszechnia wiedzę o innowierczych cmentarzach.

Książka „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia” została wydana w 2024 roku przez Towarzystwo Miłośników Torunia.

W województwie kujawsko-pomorskim znajduje się przynajmniej 1940 zapomnianych miejsc pochówku, z których 1460 stanowią szeroko rozumiane cmentarze protestanckie.

W samym Toruniu znajduje się 17 zapomnianych cmentarzy, w tym 14 protestanckich.

W lewobrzeżnej części miasta znajduje się sześć cmentarzy protestanckich, którym poświęcona jest książka.

Cmentarze na Podgórzu, Stawkach, Rudaku i w Czernikowie powstały w czasach, gdy miejscowości te leżały poza granicami administracyjnymi Torunia, co pogłębiło ich powojenne zapomnienie.

Publikacja Michała Wiśniewskiego stanowi próbę pogłębienia i uaktualnienia dotychczasowego stanu wiedzy na ich temat.

 

Książka „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia” została podzielona na osiem rozdziałów.

Rozdział I – Z przeszłości lewobrzeżnych ewangelików i ich cmentarzy

Rozdział II – Sepulkralia (architektura, sztuka, symbolika, inskrypcje)

Rozdział III – Cmentarz ewangelicki na Rudaku

Rozdział IV – Cmentarz ewangelicki stary na Stawkach

Rozdział V – Cmentarz ewangelicki w Czerniewicach

Rozdział VI – Cmentarz ewangelicki stary na Podgórzu

Rozdział VII – Cmentarz ewangelicki nowy na Podgórzu

Rozdział VIII – Cmentarz ewangelicki nowy na Stawkach

 

Rozdział I – Z przeszłości lewobrzeżnych ewangelików i ich cmentarzy

Rozdział pierwszy jest prezentacją uogólnionego zarysu historii ewangelicyzmu na toruńskim lewobrzeżu, połączonego z przedstawieniem wspólnych kolei losów wszystkich cmentarzy.

Protestanci na lewobrzeżu pojawili się wraz postępami osadnictwa olęderskiego w XVII w.

Początkowo byli to menonici z Holandii, póżniej dołączyli do nich luteranie niemieccy.

W XVIII wieku ewangelicy stanowili już względnie trwałą populację, utrzymującą własne szkoły i własnych proboszczów, zajmujących się pochówkami.

Ich sytuację poprawił traktat warszawski z 1768 r. między Rosją a Rzeczypospolitą, który przywrócił innowiercom prawo do publicznego kultu, wznoszenia świątyń i prawa obywatelskie.

II rozbiór Polski w 1793 r. i włączenie lewobrzeża do Prus przyniósł wzrost liczby osadników ewangelickich.

Dla luteranów i kalwinistów niemieckich ważnym wydarzeniem było powołanie przez władze Prus w 1817 roku Kościoła Ewangelicko-Unijnego, który połączył unią oba wyznania protestanckie, nadając im wspólną organizację kościelną.

Rok 1920 i odzyskanie niepodległości przez Polskę, sprawił że znaczna część populacji ewangelików przeniosła się do Niemiec.

Po 1945 r. Niemcy zgodnie z postanowieniami konferencji w Poczdamie musieli opuścić Polskę.

Cmentarze poniemieckie zostały bez rodzin opiekujących się grobami, co szybko doprowadziło do ich degradacji.

Również władze państwowe nie były zainteresowane ich stanem i tolerowały działalność rabunkową, do jakiej wówczas dochodziło.

W Toruniu zmiana nastąpiła w 2013 roku, kiedy to społecznicy i wolontariusze zaczęli spontanicznie prowadzić prace porządkowe i remontowe na zapomnianych cmentarzach lewobrzeża.

Skłoniło to władze miejskie po podęcia rozwiązań systemowych w zakresie porządkowania cmentarzy ewangelickich.

Opracowano wówczas na zlecenie Urzędu Miasta „Program ochrony nekropoli toruńskich” w którego przygotowaniu brali udział również wolontariusze z nieformalnej grupy porządkującej cmentarze „Tak Trzeba”.

 

Rozdział II – Sepulkralia (architektura, sztuka, symbolika, inskrypcje)

Drugi rozdział poświęcony został elementom sztuki sepulkralnej.

Ma on charakter porządkujący i ułatwiający czytelnikowi zaznajomienie się z terminami określającymi walory architektoniczne, artystyczne i kulturowe cmentarzy lewobrzeża.

Omówienie architektury nagrobnej obejmuje formy spotykanych nagrobków, takie jak mogiła ziemna i mogiła obmurowana, tumba, postument występujący w wielu rodzajach, edykuła, grobowiec.

Na cmentarzach występują również pola grobowe, czyli wyodrębnione za pomocą ogrodzenia powierzchnie, na których grzebano członków danej rodziny.

Wspólnym mianownikiem wszystkich lewobrzeżnych cmentarzy ewangelickich jest brak monumentalnych form nagrobnych.

Sztuka i symbolika nagrobna opiera się przede wszystkim na znaku krzyża.

Kolejnymi symbolami występującymi na cmentarzach są szeroko rozumiane motywy roślinne.

Wykorzystywano tez formy geometryczne oraz antropomorficzne.

Powszechnie występowały inskrypcje nagrobne.

Na nagrobkach można też odnaleźć sygnatury kamieniarskie, informujące o rzemieślnikach, którzy je wykonali.

 

Rozdziały od trzeciego do ósmego przedstawiają kolejno wszystkie ewangelickie miejsca pochówku na lewobrzeżu.

Niemal każdy z rozdziałów posiada jednolite podrozdziały:

a) historia – streszczenie dziejów cmentarza

b) informacje podstawowe – położenie, powierzchnia, ukształtowanie terenu, własność, funkcjonowanie w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, kwestie konserwatorskie

c) walory architektoniczne – układ przestrzenny, infrastruktura, liczba i rodzaje nagrobków, omówienie najciekawszych przykładów sztuki sepulkralnej

d) walory historyczne – ważne osobistości pochowane na danym cmentarzu, liczba pochowanych i inne statystyki, a także przegląd wybranych tekstów kultury, odnajdywanych w zachowanych inskrypcjach

e) roślinność – charakterystyka zachowanej flory cmentarnej

f) prace porządkowe – sprawozdanie z przeprowadzonych prac porządkowo-remontowych

g) współczesność – najnowsze dzieje, postrzeganie cmentarza przez mieszkańców

Wyjątek stanowi rozdział poświęcony cmentarzowi w Czerniewicach ograniczony do opracowania historycznego.

 

Cmentarz ewangelicki na Rudaku istniał już co najmniej od lat 70-tych XVIII wieku.

Łącznie zachowało się 156 nagrobków.

Cmentarz ewangelicki stary na Stawkach istniał również co najmniej od lat 70-tych XVIII wieku.

Łącznie zachowało się 140 nagrobków.

Cmentarz ewangelicki w Czerniewicach istniał już w 1800 r.

Dzisiaj dokładne miejsce jego położenia pozostaje nieznane.

Cmentarz ewangelicki stary na Podgórzu powstał w 1845 r.

Łącznie zachowało się 47 nagrobków.

Cmentarz ewangelicki nowy na Podgórzu przy ul. Poznańskiej 315 powstał w 1898 r.

Łącznie zachowało się 368 nagrobków.

Pod względem liczby zachowanych nagrobków jest to jeden z największych nieczynnych cmentarzy ewangelickich na terenie województwa kujawsko-pomorskiego.

Cmentarz ewangelicki nowy na Stawkach powstał w 1912 r.

Do dzisiaj nie zachowały się na nim żadne nagrobki.

Pamiętajmy jednak, że usunięcie nagrobków nie oznacza braku cmentarza.

Ciała zmarłych nadal spoczywają na cmentarzu.

 

Bardzo polecam lekturę książki „Cmentarze ewangelickie lewobrzeżnego Torunia”.

Bez publikacji Michała Wiśniewskiego i bez działalności "Stowarzyszenia Lapidaria. Zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw" pejzaż przeszłości Czerniewic, Podgórza, Rudaka i Stawek byłby dziś zupełnie inny i uboższy.

W czasie kwerendy poprzedzającej książkę, odnaleziono wiele bardzo istotnych danych, które rzuciły nowe światło na historię cmentarzy ewangelickich lewobrzeżnego Torunia.

Bardzo ważne znaczenie dla zwiększenia wiedzy o tych miejscach miały również informacje pozyskane dzięki wieloletnim pracom porządkowym i szczegółowym inwentaryzacjom, wykonanym na potrzeby książki.

Podkreślić należy fakt, że cmentarze na Rudaku i na Stawkach są najstarszymi zabytkami pozostałymi po tych wsiach, z czego mało kto zdaje sobie sprawę.

Na sytuację cmentarzy negatywny wpływ ma utrwalony po wojnie stereotyp obcości cmentarzy ewangelickich, nazywanych poniemieckimi, za czym szło przekonanie o konieczności likwidowania znajdujących się na nich nagrobków.

Dopiero w ostatnich kilku latach nastąpiły zmiany w postrzeganiu tego trudnego dziedzictwa, czego wyrazem stały się kolejne akcje porządkowo-remontowe, przeprowadzane przez wolontariuszy przy współudziale władz miasta.

Książkę uzupełniają aneksy osób pochowanych na cmentarzach ewangelickich i statystyki pochówków, opracowane przez autora na podstawie inskrypcji nagrobnych i ksiąg metrykalnych.

Bardzo ciekawa jest też załączona „Komunalna ordynacja cmentarna i pochówkowa cmentarza ewangelickiego starego na Stawkach wraz z cennikiem z 1899 r.”

Opracowanie jest bogato ilustrowane, zawiera przed wszystkim mnóstwo współczesnych zdjęć wykonanych przez autora, przedstawiających obecny wygląd cmentarzy, mogił, nagrobków, tablic z inskrypcjami, detali kamieniarskich, starodrzewia cmentarnego.

 

Był to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane z naszym regionem.

Wszystkie one są dostępne w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu przy ul. Słowackiego 8.

Dziękuję za uwagę i pozdrawiam serdecznie.

Podcast o książce " Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana"

 

Dział Informacyjno-Bibliograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania 15 odcinka naszego podcastu "Biblioteka Kujaw i Pomorza".

Podcast poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

Dziś polecamy Państwu książkę "Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana".

Książka zdobyła Grand Prix w Konkursie o Nagrodę Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej Książki o Tematyce Regionalnej wydanej w 2022 roku.

Autorką książki jest Krystyna Sulkowska-Tuszyńska, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, archeolog i dydaktyk w Instytucie Archeologii UMK.

 W 2008 roku utworzyła tzw. Jakubową Ekspedycję, w celu zbadania kościoła św. Jakuba w Toruniu.

 W ekspedycji wzięli udział studenci archeologii oraz najlepsi specjaliści z różnych dyscyplin naukowych. 

 Efekty badań zakończonych w 2020 roku ukazuje polecana dziś książka.

 Jest to publikacja naukowa.

 Książka przynosi bardzo dużo nowej wiedzy na temat prezbiterium kościoła św. Jakuba oraz otaczającego świątynię cmentarza.

 Autorka przedstawia dzieje toruńskiego kościoła w długim czasie od XIII do XIX wieku.

Publikacja łączy informacje z zakresu historii, archeologii i architektury.

Przyswajaniu treści pomagają liczne kolorowe plany, rysunki, fotografie i ilustracje.

 

 

Transkrypcja

PODCAST

 O książce: Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana

 Dzień dobry

 Zapraszam Państwa do wysłuchania 15 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

 Nazywam się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem Działu Informacyjno-Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

 Dział ten zajmuje się między innymi:

·         pieczą nad księgozbiorem regionalnym,

·         udostępnianiem książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza,

·         udzielaniem informacji o naszym regionie.

W Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.

 Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę „Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana”.

 Książka zdobyła Grand Prix w Konkursie o Nagrodę Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej Książki o Tematyce Regionalnej wydanej w 2022 roku.

 Autorką książki jest Krystyna Sulkowska-Tuszyńska, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, archeolog i dydaktyk w Instytucie Archeologii UMK.

 Zajmuje się architekturą okresu średniowiecznego i nowożytnego, kulturą klasztorów i miast.

 W 2008 roku utworzyła tzw. Jakubową Ekspedycję, w celu zbadania kościoła św. Jakuba w Toruniu.

 W ekspedycji wzięli udział studenci archeologii oraz najlepsi specjaliści z różnych dyscyplin naukowych.

 Efekty badań zakończonych w 2020 roku ukazuje polecana dziś książka.

 Wydawcą książki jest Towarzystwo Miłośników Torunia.

 Książka została wydana w 2022 roku.

 Publikację dofinansował Uniwersytet Mikołaja Kopernika oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

 Jest to publikacja naukowa.

 Książka przynosi bardzo dużo nowej wiedzy na temat prezbiterium kościoła św. Jakuba oraz otaczającego świątynię cmentarza.

 Autorka przedstawia dzieje toruńskiego kościoła w długim czasie od XIII do XIX wieku.

 Prowadzone w latach 2008-2020 badania archeologiczno-architektoniczne przyniosły nowe ustalenia, które przedstawiono w książce w sposób bardzo nowoczesny.

 Publikacja łączy informacje z zakresu historii, archeologii i architektury.

 Zamieszczone w opracowaniu ilustracje mogą same w sobie stanowić podstawę do dalszych analiz.

 W czasie Ekspedycji Jakubowej odbyło się osiem miesięcznych sezonów badawczych.

 Założono 19 wykopów i 9 mniejszych sondaży.

 Prowadzono badania archeologiczno-architektoniczne, które uzupełniano  badaniami:

- geofizycznymi otoczenia kościoła,

- genetycznymi kości,

- palinologicznymi pyłku roślin,

- antropologicznymi szczątków ludzkich,

- luminescencyjnymi cegły,

- konserwatorskimi zabytków,

- optometrycznymi,

- specjalistycznymi analizami odnalezionych przedmiotów.

 Najważniejszym celem badań było zbadanie i przedstawienie rezultatów dociekań nad bryłą i początkami kościoła oraz ukazanie okruchów życia dawnych torunian poprzez przedmioty znalezione wokół kościoła, na dawnym cmentarzu, pomiędzy byłym klasztorem a cmentarzem i obok rynku Nowego Miasta.

 Teren eksploracji był niemal zupełnie ograniczony do zewnętrznego otoczenia kościoła.

 Książka „Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana” składa się z siedmiu zasadniczych rozdziałów:

 

1. Kościół św. Jakuba w Toruniu – zarys historii i stanu badań

 

2. Archeologiczno-architektoniczne i interdyscyplinarne badania kościoła św. Jakuba w Toruniu (stanowisko nr 360)

 

3. Stratygrafia kulturowa

 

4. Kościół św. Jakuba w świetle badań archeologiczno-architektonicznych

 

5. Cmentarz i pochówek przy kościele św. Jakuba w Toruniu

 

6. Elementy kultury materialnej Torunia (przedmioty znalezione na cmentarzu)

 

7. Kościół św. Jakuba w Toruniu - historia w ziemi zapisana. Podsumowanie

 

Całość uzupełnia Katalog zabytków oraz Aneksy prezentujące wyniki różnych specjalistycznych badań, pomiarów i obserwacji.

 W monografii umieszczono liczne plany, przekroje, widoki nawarstwień, wykonane rekonstrukcje, które dokumentują odkrycia, przemawiają do wyobraźni, wizualizują przedmioty zgubione, porzucone, używane przez torunian i przyjezdnych.

 W katalogu zabytków zamieszczono obszerną dokumentację fotograficzną.

 Poza tym najważniejsze wydarzenia odnoszące się do miasta i losów kościoła opisano w Kalendarium najważniejszych wydarzeń w Toruniu (XIII-XIX w.)

 Rozdział 1 – Kościół św. Jakuba w Toruniu – zarys historii i stanu badań

 W rozdziale przedstawiono zarys historii kościoła, krótką charakterystykę bryły i wnętrza świątyni oraz zarys stanu badań i opracowań.

 Nowe Miasto Toruń Krzyżacy lokowali 13 sierpnia 1264 roku, by nie dopuścić do zbyt dużej przewagi i siły Starego Miasta Torunia.

 Już w XIII wieku powstała tu niezachowana świątynia.

 Za początek obecnej budowli kościoła św. Jakuba, zgodnie z ceramiczną inskrypcją umieszczoną na ścianach wewnątrz prezbiterium, uznawany jest rok 1309.

 Od 1345 roku kościół jako parafia Nowego Miasta został przekazany cysterkom - benedyktynkom.

 W latach 1557-1667 znajdował się w ręku protestantów.

 W 1667 roku powrócił w ręce benedyktynek, aż do kasaty klasztoru przez władze pruskie w 1833 roku.

 Od początku istnienia aż do 1839 roku wokół kościoła grzebano zmarłych.

 Kościół wyróżnia się długim i smukłym prezbiterium i krótkim rozłożystym korpusem z monumentalna wieżą.

 

Rozdział 2 – Archeologiczno-architektoniczne i interdyscyplinarne badania kościoła św. Jakuba w Toruniu (stanowisko nr 360)

 Przedmiotem badań archeologiczno-architektonicznych w latach 2008-2020 były:

 

1. fundamenty
2. cmentarz kościoła
3. elementy kultury materialnej torunian
4. klasztor i szpital

 

Najważniejszym celem prac było zbadanie i przedstawienie rezultatów dociekań nad bryłą i początkami kościoła, a zatem także początkami Nowego Miasta Torunia.

 Drugim celem było pokazanie pochówku w kulturze funeralnej Torunia.

 Trzecim celem było ukazanie elementów kultury Nowego Miasta Torunia zrekonstruowanej przez pryzmat przedmiotów znalezionych w kościele i wokół świątyni na dawnym cmentarzu.

 Podczas realizacji zadania zastosowano klasyczne metody wykopaliskowe:

- eksplorację warstwami,

- przesiewanie najniższych jednostek,

- dokładną obserwację układu i zawartości,

- pomiary wysokości za pomocą teodolitu.

 

Rozdział 3 – Stratygrafia kulturowa

 W rozdziale opisano zespoły i kompleksy nawarstwień utworzonych wokół kościoła od XIII do początków XX wieku.

 Eksplorowano 19 wykopów i dziewięć sondaży.

 Przedstawiono stratyfikację następujących odcinków:

 

a)      stratyfikacja po północnej stronie prezbiterium

b)      stratyfikacja nawarstwień wzdłuż wschodniej ściany prezbiterium

c)      stratyfikację nawarstwień wzdłuż południowej ściany prezbiterium

d)      stratyfikacja nawarstwień pomiędzy prezbiterium a klasztorem

e)      stratyfikacja nawarstwień przy południowym wieńcu kaplic

f)       stratyfikacja cmentarza przy masywie zachodnim

g)      stratyfikacja cmentarza po północno-wschodniej stronie prezbiterium

h)      stratyfikacja nawarstwień przy portalu głównym kościoła

i)        stratyfikacja wnętrza kościoła

 

Rozdział 4 – Kościół św. Jakuba w świetle badań archeologiczno-architektonicznych

 Rozdział zawiera wyniki analizy architektury – od najstarszych partii wznoszonych w XIII wieku do zmian w XIX wieku.

 W dziejach budowy kościoła wyróżniono kilka faz.

 Faza I przypadła na okres od drugiej połowy XIII w. do 1309 roku.

 Obejmowała budowę prezbiterium i wieży zachodniej.

 Faza II przypadała na okres od 1309 r. do przełomu 3 i 4 ćwierci XIV w.

 Obejmowała przebudowę prezbiterium.

 Faza III przypadła na okres od XV w. do pierwszej połowy XVI w.

 Obejmowała budowę kaplicy św. Walentego i ułożenie posadzki ze szkliwionych płytek ceramicznych.

 Faza IV przypadła okres protestancki lat 1557-1667.

 Dokonano wówczas licznych zmian w dyspozycji wnętrza, choć zachowane materialne ślady z tego okresu widoczne są tylko w rytuale pogrzebowym na cmentarzu.

 Faza V przypadła na okres od 3 ćwierci XVII wieku do 2 ćwierci XIX w.

 Obejmowała budowę łącznika pomiędzy prezbiterium a klasztorem.

 Fazy VI i VII obejmują okres od przełomu 2 i 3 ćwierci XIX w. do początku XX w.

 W 1833 roku nastąpiła kasata klasztoru benedyktynek.

 Rok później nastąpiła rozbiórka łącznika.

 Kościół od tej pory pełnił już tylko funkcję parafialną.

 Wiemy, że w drugiej połowie XIX w. zabudowa obejmowała wąski i bardzo wysoki budynek przy prezbiterium.

 Tę neogotycką dobudówkę rozebrano około pierwszej połowy XX wieku.

 

Rozdział 5 – Cmentarz i pochówek przy kościele św. Jakuba w Toruniu

 W rozdziale przedstawiono wyniki badań cmentarza i próbę rekonstrukcji pochówku.

 Podczas badań wyeksplorowano ponad 400 grobów.

 Głębokość cmentarza sięga do 3,4 metra.

 Cmentarz  był typową przykościelna nekropolą założona w obrębie miasta i otoczoną murem.

 Grzebano najczęściej w rzędach wzdłuż kościoła, zgodnie z osią jego bryły.

 W średniowieczu grzebano bezpośrednio do ziemi, w okresie nowożytnym pojawiają się trumny.

 Ale nawet w XVIII wieku trumny są rzadkością.

 Trumien natomiast używano przy pochówkach wewnątrz kościoła.

 W rozdziale bardzo ciekawie opisano pochówek w okresie średniowiecza i pochówek w okresie nowożytnym.

 Dowiemy się o strojach pogrzebowych, o wyposażeniu grobów, o ozdabianiu trumien.

 Groby średniowieczne były pozbawione wyposażenia grobowego.

 W badaniach widać również różnice miedzy pochówkami katolickimi i protestanckimi. Protestanci nie stosowali dewocjonaliów.

 Najbardziej charakterystycznym elementem wyposażenia grobowego były wianki grobowe, które wkładano na skronie młodych kobiet, czasem również dzieci.

 

Rozdział 6 – Elementy kultury materialnej Torunia (przedmioty znalezione na cmentarzu)

 W rozdziale przeanalizowano odkryte na cmentarzu elementy kultury materialnej.

 Wśród przedmiotów były:

 - rzeczy kamienne i muszle (np.: płyta nagrobna, misa chrzcielna, muszle małży)

 - wyroby jubilerskie (np.: brosza, obrączki, pierścionki)

 - dewocjonalia (np.: złocony krzyżyk, metalowe figurki Chrystusa, ryngraf, medaliki)

 - utensylia z kości (np.: kostki do gry, pionki, oprawa noża)

 - metalowe akcesoria do odzieży (np.: sprzączki, aplikacje, guzik, szpilki)

 - inne metalowe rozmaitości (np.: rylec, dzwoneczek, podkowa, kule do broni)

 - szklane utensylia (np.: naczynia stołowe, butelki, szyby, paciorki)

 - ceramiczne utensylia (np.: naczynia, kulki, fajki)

 - ceramika budowlana (np.: płytki posadzkowe, dachówka, cegły)

 - numizmaty

 - tkaniny i koronka

 - binokle

 - kamionkowe naczynia

 - kafle

 

Rozdział 7 – Kościół św. Jakuba w Toruniu historia w ziemi zapisana. Podsumowanie.

 Badania realizowane wokół toruńskiej gotyckiej bazyliki św. Jakuba  pozwoliły odkryć zapisaną w ziemi historię jej budowy i destrukcji oraz historię codziennego życia i śmierci mieszkańców Torunia.

 Historia zamurowana w architekturze pozwoliła potwierdzić hipotezę, że w Nowym Mieście Toruniu już w XIII wieku wybudowano pierwszą bryłę kościół św. Jakuba.

 Historia zakopana na cmentarzu unaoczniła fakt, że na cmentarzu chowano zmarłych bardzo blisko siebie i ze wszystkich czterech stron kościoła.

 Odkryto pochówki od siedmiu do maksymalnie 15 poziomów.

 Typową praktyką było tworzenie licznych (jedenastu) ossuariów, czyli grobów zbiorowych, gdzie umieszczano kości ludzkie po rozkładzie ciała, w sytuacji gdy na cmentarzu brakowało miejsca dla kolejnych zmarłych.

 Historia zapisana w rzeczach znalezionych w obrębie kościoła odkrywana jest dzięki znalezionym artefaktom.

 Wśród nich zwracają uwagę:

- kamienna kielichowa chrzcielnica zdobiona motywem lwów z XIII-XIV w.

- srebrna męska brosza podpinana pod kołnierzykiem do żupana lub surduta z XVIII w.

- obrączka z motywem splecionych dłoni

- kaplerz z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej

- 93 monety, w tym krzyżackie brakteaty

 

Bardzo ważną częścią monografii „Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana” jest Katalog Zabytków.

 W katalogu zaprezentowano zabytki znalezione na terenie cmentarza i we wnętrzu kościoła,

 Zaprezentowano wydzielone artefakty, czyli te dobrze zachowane, reprezentatywne dla swojej grupy  wyroby, wyjątkowe precjoza i pojedyncze przykłady typowych znalezisk.

 Zabytki ilustrują fotografie uzupełnione o opisy zabytków.

 W katalogu znalazło się 107 przedmiotów.

 

Publikacje poświęconą badaniom archeologiczno-architektonicznym dopełniają jeszcze aneksy.

 Aneks 1 – Nieinwazyjne badania geofizyczne na terenie kościoła św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 2 – Wyniki analizy ksylologicznej materiałów z badań w kościele św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 3 – Badania antropologiczne ludzkich szczątków kostnych odnalezionych podczas prac wykopaliskowych przy kościele św. Jakuba w roku 2013

 Aneks 4 – Badania antropologiczne ludzkich szczątków kostnych z otoczenia i kościoła św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 5 – Analiza mitochondrialnego DNA z materiału kostnego zabezpieczonego z kościoła  św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 6 – Datowanie luminescencyjne prób cegieł z bryły kościoła św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 7 – Opracowanie zabytków szklanych

 Aneks 8 – Ekspertyza techniczna binokli

 Aneks 9 – Wyniki analizy gemmologicznej broszki

 Aneks 10 – Monety z badań przy kościele św. Jakuba w Toruniu (2008-2020)

 Aneks 11 – Opracowanie, konserwacja i anastyloza wybranych zabytków ruchomych z badań archeologicznych prowadzonych wokół kościoła św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 12 – Dokumentacja konserwatorska prac prowadzonych przy późnoromańskiej chrzcielnicy pozyskanej w wyniku badań archeologicznych otoczenia kościoła św. Jakuba w Toruniu

 Aneks 13 – Wyniki datowania metodą radiowęglową

 

 Bardzo polecam lekturę książki „Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana”.

 Książka prezentuje wyniki 13 lat badań archeologicznych wokół kościoła św. Jakuba w Toruniu.

 Monografia jest publikacją naukową.

 Publikacja zawiera nowe odkrycia i ustalenia.

 Czytelnik może zapoznać się z warsztatem pracy współczesnych archeologów.

 Książka napisana jest bardzo zrozumiale.

 Przyswajaniu treści pomagają liczne kolorowe plany, rysunki, fotografie i ilustracje.

 

Był to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane z naszym regionem.

 Wszystkie one są dostępne w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu przy ul. Słowackiego 8.

 Dziękuję za uwagę i pozdrawiam serdecznie.

 

Marek G. Zieliński - Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI-XVIII w.

 

Marek G. Zieliński

Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI-XVIII w.

Wydawca: Muzeum Ziemi Chełmińskiej

Chełmno 2016

Sygnatura SIRr XXXIIIc/41

Prof. dr hab. Marek Grzegorz Zielinski jest dyrektorem Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Specjalizuje się w historii nowożytnej, historii kultury i dziejach Chełmna.

Polecamy znajdujące się w księgozbiorze regionalnym Informatorium jego książki:

• Kościół św. Jakuba Starszego i św. Mikołaja w Chełmnie / Marek G. Zieliński. - Pelplin : "Bernardinum" 2002. - Sygnatura SIRr XXXIIIb/89
• Kościół Świętych Piotra i Pawła w Chełmnie / Marek G. Zieliński, Anna Soborska-Zielińska. - Pelplin : Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej Bernardinum 2005. - Sygnatura SIRr XXXIV/155
• Chełmno : civitas totius Prussiae metropolis XVI-XVIII w. / Marek Grzegorz Zieliński. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2007. - Sygnatura SIRr VIII/C-19
• Szpital Powiatowy w Chełmnie 1914-2014 / Marek G. Zieliński. - Chełmno : Szpital Powiatowy ; Wrocław : Wydawnictwo ZET 2014. - Sygnatura SIRr XXVI/21
• Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI-XVIII w. / Marek G. Zieliński ; tł. tekstów epitafiów Mieczysław Józefczyk. - Chełmno : Muzeum Ziemi Chełmińskiej 2016. - Sygnatura SIRr XXXIIIc/41

Monografia  "Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI-XVIII w." poświęcona jest miejscom pochówku w nowożytnym Chełmnie.

Z książki dowiemy się o dawnych zwyczajach pogrzebowych.

Zmarli byli grzebani na cmentarzach (których było dziewięć) oraz w kryptach wewnątrz kościołów.

Cmentarze znajdowały się przy kościołach oraz na zewnątrz murów miejskich.

Istniały tez cmentarze dla niekatolików.

Autor opisał również krypty i płyty nagrobne.

Płyty nagrobne (w liczbie 32) i epitafia (w liczbie 15) zachowały się tylko w trzech kościołach Chełmna.

Poznamy losy epitafiów, inskrypcje epitafijne oraz portrety trumienne.

Opisano także prace konserwatorskie.

Obiekty kultu religijnego (obiekty sakralne) Cz.1

 

Sylwester Roszak, Hubert Guzek, Jarosław Furtak

Obiekty kultu religijnego
(Obiekty sakralne). Cz.1 

Wydawnictwo "Krukowiak"

Redecz Krukowy - Brześć Kujawski 2013

Sygnatura SIRr XXXIV/157

Janusz Borkowski jest właścicielem Kujawskiej Fabryki Maszyn Rolniczych „Krukowiak”.

Jego pasją jest badanie i utrwalanie przeszłości Kujaw, zbieranie pamiątek i popularyzacja wiedzy.

Jest również mecenasem kultury i wydawcą X już tomu z serii  „Redecz Krukowy i Okolice… Kraina Prastara”.

Tom X skupia się na obiektach sakralnych, które można spotkać na terenie Kujaw.

Są wśród nich przydrożne kapliczki, krzyże, figury świętych, pomnik nagrobne, stare płyty grobowe, cmentarze i kościoły.

Autorzy tekstów historycznych opisali w książce obiekty kultu religijnego z następujących miejscowości:

Sylwester Roszak:

• Dąbie Kujawskie
• Bądkowo
• Boniewo
• Brześć Kujawski
• Brzezie
• Choceń
• Chodecz
• Izbica Kujawska

Hubert Guzek:

• Broniewo

Jarosław Furtak:

• Bronisław
• Byczyna
• Bytoń
• Włocławek - Katedra
• Włocławek - Kościół ewangelicki

Autorzy w rozdziałach poświęconych poszczególnym miejscowościom zamieścili:

1. historię miejscowości
2. historie parafii
3. historię gminy żydowskiej
4. historię parafii ewangelickiej
5. opis architektoniczny poszczególnych kościołów
6. opis cmentarza
7. opis kapliczek
8. listę kapłanów
9. statystykę
10. biogramy
11. bibliografię

Sylwia Grochowina, Waldemar Rozynkowski - Barbarka : miejsce kultu, męczeństwa i pamięci

 

Sylwia Grochowina, Waldemar Rozynkowski

Barbarka : miejsce kultu, męczeństwa i pamięci 

Wydawca: Parafia rzymskokatolicka św. Antoniego

Toruń 2019

Sygnatura SIRr VIb/8-77

Najnowsza książka poświęcona podtoruńskiej Barbarce składa się z dwóch części.

1. Waldemar Rozynkowski - Z dziejów Barbarki od średniowiecza do okresu międzywojennego

2. Sylwia Grochowina - Barbarka jako jedno z miejsc niemieckich zbrodni na Pomorzu Gdańskim w 1939 roku.

Dzięki lekturze Części I czytelnik pozna historie Barbarki, jej początki w średniowieczu, dzieje od XVI do początków XX wieku, sytuacją w okresie międzywojennym.

Autor przedstawił również postać św. Barbary, jej życie i kult, popularność świętej patronki.

Dowiemy się o historii najstarszej kaplicy na Barbarce i o funkcjonowaniu cmentarza przy kaplicy.

Przeczytamy o wzniesieniu pomnika Matce Polski w 1933 roku.

Dowiemy się o bijącym na Barbarce cudownym źródle.

Poznamy postać bł. ks. Stefana Wincentego Frelichowskiego i jego rolę u początków parafii na Wrzosach.

Część II książki poświęcona jest zbrodni dokonanej przez Niemców w lesie Barbarki od września do grudnia 1939 roku.

Autorka opisała genezę zbrodni, przedstawiła wykonawców zbrodni, zrelacjonowała mechanizm zbrodni.

Przedstawiono zacieranie śladów zbrodni przez Niemców i okoliczności odkrycia zbrodni po zakończeniu wojny.

Dowiemy się czy wykonawcy zbrodni ponieśli odpowiedzialność.

Opisano formy upamiętnienia zbrodni.

Co ważne, przeczytamy dramatyczne relacje świadków zbrodni.

Do tekstu załączono również aneks zawierający:

• wykaz Polaków zamordowanych w lasach Barbarki jesienią 1939 roku (298 nazwisk)
• wykaz Polaków, których śmierć w lasach Barbarki nie została w pełni udokumentowana (33 nazwiska)

Janusz Koszytkowski - Wielgie i okolice na Ziemi Dobrzyńskiej

 

Janusz Koszytkowski

Wielgie i okolice na Ziemi Dobrzyńskiej
Materiały do dziejów

Wydawca: Wszechnica Edukacyjna i Wydawnicza Verbum

Piaseczno - Wielgie 2018

Sygnatura SIRr VIII/In-Wielgie-2

Janusz Koszytkowski jest społecznikiem, animatorem przestrzeni publicznej, historykiem, założycielem i prezesem Wielickiego Klubu Motocyklowego, filmowcem, członkiem i reportażystą Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego, miłośnikiem Ziemi Dobrzyńskiej i Gminy Wielgie.

Jego obszerna publikacja poświęcona jest przeszłości i przyrodzie gminy Wielgie w powiecie lipnowskim.

W rozdziale I autor opisał jeziora i lasy w gminie Wielgie.

Znajdziemy tu informacje na temat Jeziora Będzeń-Jeziórko, Jeziora Chalińsko-Mokowskie, Jeziora Czarne, Jeziora Ostrowite, Jeziora Piaseczno, Jeziora Tupadły, Jeziora Witkowo.

Dokładnie opisano również dzieje Boru Wieleckiego.

Rozdział II poświęcony jest dziejom gminy Wielgie.

Początki miejscowości i parafii sięgają w głąb XIV wieku.

Rok 1510 obchodzi się jako rocznicę istnienia Wielgiego..

Gmina Wielgie w sensie administracyjnym funkcjonuje od 1954 r.

Wcześniej ośrodkiem gminy (gromady) była miejscowość Czarne.

Aż 73 %  powierzchni gminy stanowią użytki rolne, a 16 % użytki leśne.

Rozdział III poświęcony jest parafom w gminie Wielgie oraz innowiercom.

Opisano dzieje parafii św. Wawrzyńca w Wielgiem, parafii św. Michała Archanioła w Czarnem.

W książce przypomniano również historię mennonitów, którzy zamieszkiwali na terenie gminy.

Na terenie gminy Wielgie zachowały się liczne cmentarze i zabudowania mennonickie.

Rozdział IV dotyczy pałacu w Wielgiem i jego właścicieli.

Ruiny okazałego dworu rodu Wilskich zachował się do dzisiaj.

Jego ostatnim dziedzicem był Jerzy Wilski.

Autor książki przeprowadził z nim wywiad w Nowej Zelandii  w 2008 roku.

W książce przypomniano również o pałacu w Wielgiem w powiecie golubsko-dobrzyńskim w gminie Zbójno i jego dziedzicu Janie Klemensie Płoskim.

Rozdział V poświęcony jest wojnie i okupacji niemieckiej.

Przybliżono w nim sylwetki wielicckich żołnierzy wyklętych.

Rozdział VI  dotyczy Ochotniczej Straży Pożarnej w gminie Wielgie.

Zapoznamy się z dziejami OSP w Wielgiem, Zaduszkach, Suradówku, Czarnem, Tupadłach, Zakrzewie, Płonczynie, Olesznie, Witkowie.

Na koniec należy podkreślić, ze olbrzymim walorem monografii gminy Wielgie jest wielka liczba zamieszczonych niezwykle cennych i unikatowych fotografii, ilustracji, planów i dokumentów.