Żydzi w Chełmnie

 

Anna Bieniaszewska

Żydzi w Chełmnie
Szkice do portretu zbiorowego

Wydawnictwo Adam Marszałek

Toruń 2021

Sygnatura SIRr VIII/C-27

Anna Bieniaszewska jest znaną badaczką dziejów żydowskich rodzin związanych z Kujawami, Ziemia Dobrzyńską i Pomorzem.

Przybliżyła wszystkim postać rabina Zvi Hirscha Kalischera.

Jako archiwistka długie lata związana była z Archiwum Państwowym w Toruniu.

Współpracowała również z Wyższą Szkołą Filologii Hebrajskiej w Toruniu.

Organizowała wystawy, wygłaszała referaty, publikowała artykuły.

W Książnicy Kopernikańskiej dostępnych jest szereg książek jej autorstwa:

1 Shalom znad Drwęcy : Żydzi Golubia i Dobrzynia 

2 Toruński pejzaż żydowski 

3 W poszukiwaniu minionego czasu : dzieje Gminy Żydowskiej w Brodnicy 

4 Żydzi w Chełmnie : szkice do portretu zbiorowego 

5 Żydzi w Chełmży 

6 Żydzi w Grudziądzu 

7 Żydzi w Kcyni

8 Żydzi w Wąbrzeźnie : świat utracony

Prezentowana książka ukazuje świat chełmińskich Żydów od początków ich osiedlenia w okresie zaborów aż po czas Zagłady. 

Przedstawia obrazki z przeszłości wielokulturowego Chełmna, w którym przez ponad dwa stulecia wyznawcy judaizmu współtworzyli kulturę i klimat pomorskiego miasta nad Wisłą. 

Dzięki wykorzystaniu przez autorkę wielu źródeł archiwalnych czytelnik poznaje genealogię i losy znanych rabinów i kantorów, ale także kupców, handlarzy i rzemieślników, tworzących chełmińską diasporę. 

Anna Bieniaszewska poświęca wiele miejsca żydowskiej tradycji i obyczajowości, wzbogacając narrację licznymi ilustracjami i cytatami z różnych publikacji prasowych. 

Pragnie ocalić pamięć i zrealizować testamentowe zapisy Żydów, którzy kiedyś żyli w tym mieście.

Podcast o książce "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna. Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie"

Dział Informacyjno-Biblograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania 19 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”.

Podcast poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

Dziś polecamy Państwu  książkę "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna. Jan , Antoni i Irena Piotrowiczowie".

Autorką książki jest Anna Soborska-Zielińska – starszy kustosz w Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie.

Książka "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” zdobyła nagrodę specjalną w kategorii Kultura w III Konkursie o Nagrodę Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej Książki o Tematyce Regionalnej.

Anna Soborska-Zielińska jest autorką i współautorką wielu innych cenionych publikacji, poświęconych Chełmnu.

W 2019 roku Anna Soborska-Zielińska otrzymała od Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego medal Hereditas Saeculorum w uznaniu szczególnych osiągnięć związanych z opieką nad zabytkami i ochroną zabytków.

Bohaterami książki  są Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie.

Rodzina Piotrowiczów odegrała duża rolę w kształtowaniu kultury artystycznej Chełmna, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Kujaw.

Ich twórczość wpisywała się w nurt XIX–wiecznego malarstwa religijnego, nawiązując do popularnego wówczas nazarenizmu.

Jan Piotrowicz malował wyłącznie obrazy o tematyce religijnej, Antoni malował także portrety, pejzaże, martwą naturę i sceny rodzajowe.

Jan Piotrowicz specjalizował się w pracach stolarskich, snycerskich i pozłotniczych, Antoni w malarstwie artystycznym.

Antoni Piotrowicz mimo dobrej edukacji artystycznej nie podejmował, poza portretami, samodzielnych tematów malarskich.

Większość jego prac to kopie wzorowane na znanych i cenionych malarzach włoskich, niemieckich i polskich.

Jan i Antoni Piotrowiczowie zajmowali się również konserwacją starych, zniszczonych obrazów i ołtarzy.

Jan Piotrowicz przeprowadził prace malarsko-pozłotniczo-restauratorskie w 15 kościołach, Antoni zaś w 22 świątyniach.

Niewielki dorobek artystyczny pozostawiła Irena Piotrowicz, ze względu na swoją przedwczesną śmierć.

Transkrypcja

Podcast o książce "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna. Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie"

 Dzień dobry

 Zapraszam Państwa do wysłuchania 19 odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom, dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

 Nazywam się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem Działu Informacyjno-Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

 Dział ten zajmuje się między innymi:

•          pieczą nad księgozbiorem regionalnym, 

•          udostępnianiem książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza, 

•          udzielaniem informacji o naszym regionie.

 W Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.

 Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna. Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie".

 Autorką książki jest Anna Soborska-Zielińska – starszy kustosz w Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie.

 Książka "Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” zdobyła nagrodę specjalną w kategorii Kultura w III Konkursie o Nagrodę Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego dla Najlepszej Książki o Tematyce Regionalnej.

 Książka została wydana w 2023 roku przez Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie.

 

Anna Soborska-Zielińska jest autorką i współautorką wielu innych cenionych publikacji, poświęconych Chełmnu:

 

·         - 160 lat chełmińskich wodociągów : 1842-2002

·         - Chełmińskie pomniki i tablice pamiątkowe

·         - Chełmno miastem zabytków i zieleni

·         - Chełmno zabytkami malowane

·         - Kościół Świętych Piotra i Pawła w Chełmnie

·         - Parki i ogrody Chełmna

·         - Z dziejów gminy żydowskiej w Chełmnie

 

Na szczególne wyróżnienie zasługuje jej książka „Chełmno i jego mieszkańcy na startej fotografii” wydana w 2014 roku.

 Był to album, w którym zgromadzono i starannie opracowano stare fotografie Chełmna pochodzące ze zbiorów Muzeum Ziemi Chełmińskiej, z archiwów, bibliotek i prywatnych kolekcji.

 Fotografie pochodziły z przełomu XIX i XX wieku.

 Każda fotografia posiadała szczegółowy opis, a także rzetelną informację na temat wydarzeń i osób oraz ich znaczenia w dziejach Chełmna.

 Opisy często wykraczały poza zakres chronologiczny, co pozwalało na powiązanie fotografii z teraźniejszością.

 Dodatkowo w książce obszernie została omówiona historia fotografii w Chełmnie

 W 2019 roku Anna Soborska-Zielińska otrzymała od Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego medal Hereditas Saeculorum w uznaniu szczególnych osiągnięć związanych z opieką nad zabytkami i ochroną zabytków.

 

Bohaterami książki „Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” są Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie.

 Pozostawili oni trwały ślad w historii Chełmna.

 Malarstwo religijne, które wyszło spod ich pędzla, trafiło do kościołów Ziemi Chełmińskiej, Pomorza, Kujaw i Wielkopolski.

 Ich działalność przypadała na lata 1858 – 1923.

 W omawianym okresie Chełmno urosło do 11 tysięcy mieszkańców, podczas gdy pobliski Toruń liczył ich 29 tysięcy.

 Był to trudny czas dla Polaków pod względem narodowościowym, religijnym i kulturowym.

 Na okres ten przypadło nasilenie germanizacji, kulturkampf, I wojna światowa, ale również odzyskanie przez Polskę niepodległości i powrót w 1920 roku Chełmna do macierzy.

 Chełmno w okresie zaboru pruskiego pozostało ośrodkiem o silnych polskich tradycjach, ważnym dla szkolnictwa i życia religijnego, z rozwijającym się rzemiosłem, kulturą i sztuką.

 W swojej książce Anna Soborska-Zielińska zebrała materiały ikonograficzne, jak i biograficzne dotyczące działalności trzech pokoleń Piotrowiczów.

 Wydaniu książki towarzyszyła wystawa czasowa „Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” otwarta 15 grudnia 2023 roku w Muzeum Ziemi Chełmińskiej w Chełmnie.

 

Książka „Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” stosownie do tytułu dzieli się na trzy części.

 Rozdział I – Jan Piotrowicz 1832-1906

 Rozdział II – Antoni Piotrowicz 1869-1923

 Rozdział III – Irena Piotrowicz 1900-1923

 

Część I - Jan Piotrowicz

 Jan Piotrowicz urodził się w 1832 roku w Chełmnie.

 W 1858 roku oficjalnie otworzył w Chełmnie swoją pracownię.

 W prasowym ogłoszeniu polecał się jako malarz wykonujący obrazy na chorągwiach, ołtarzach, ścianach oraz jako malarz pokojowy.

 Prowadził również w kościołach prace pozłotnicze oraz renowacje.

 Pracował w kościołach w Pluskowęsach, Nowem, Chełmnie, Grucznie, Zieleniu, Wudzynie, Orzechowie, Kurzętniku, Świeciu, Płochciniu, Rożentalu, Lubawie, Biskupicach, Wielkim Komorsku.

 W kościołach tych odnawiał i pozłacał, ołtarze, kaplice, ambony, rzeźby, ramy obrazów, ławki, ściany, konfesjonały.

 Malował nowe obrazy do ołtarzy i na chorągwiach.

 Przeprowadzał konserwacje starych obrazów i portretów trumiennych.

 Szczególnie bliski był Janowi Piotrowiczowi kult Matki Bożej Bolesnej Chełmińskiej.

 W 1894 roku namalował obraz przedstawiający wizerunek Matki Bożej Bolesnej, znajdujący się obecnie w muzeum klasztornym Sióstr Miłosierdzia w Chełmnie.

 Jan Piotrowicz zmarł w Chełmnie w 1906 roku w wieku 74 lat.

 Z żoną Anastazją miał 13 dzieci.

 Nieznane są fotografie Jana i Anastazji, natomiast w zbiorach Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy znajduje się obraz Antoniego Piotrowicza z 1900 roku „Portret starca”, który mógł być podobizną jego ojca Jana Piotrowicza.

 

Część II – Antoni Piotrowicz

 Urodził się w 1869 roku.

 Antoni Piotrowicz odziedziczył talent po ojcu.

 Pod jego kierunkiem uczył się pracy pozłotniczej, malarskiej i rzeźbiarskiej.

 Specjalizował się w malarstwie religijnym i portretowym.

 Był znanym portrecistą i kopistą.

 Jego pierwszymi pracami były portrety.

 Najstarszym znanym jego obrazem jest portret dziecka - czteroletniej Władysławy Biberstein-Zawadzkiej z Torunia z 1890 roku.

 W 1891 roku wspólnie z ojcem odnawiał ołtarz w kościele klasztornym Sióstr Miłosierdzia w Chełmnie.

 Namalował wówczas dwa obrazy do ołtarza w tym największy przedstawiający adorację Matki Bożej Niepokalanej przez patronów kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelistę.

 Ojciec specjalizował się w pracach snycerskich i pozłotniczych, Antoni w pracach malarskich.

 Razem odnawiali kościoły w Chełmnie, Płochocinie, Rożentalu, Lubawie, Biskupicach.

 W latach 1898-1899 wyjechał zagranicę, żeby doskonalić swój warsztat.

 Uczył się u mistrzów w Monachium, Wiedniu, Budapeszcie, wreszcie we Włoszech w Wenecji, Turynie, Florencji, Rzymie i Neapolu.

 Pamiątką po studiach zagranicznych jest obraz „Koloseum”.

 Po powrocie z zagranicy w 1900 roku wziął ślub w Lubawie z Leokadią Gołaszewską.

 Małżonkowie doczekali się trójki dzieci Ireny, Alfonsa i Wandy.

 Niestety jedyny syn zmarł zaraz po narodzinach.

 Żona zmarła mu już w 1906 roku w wieku zaledwie 28 lat.

 W 1901 roku Antoni Piotrowicz otworzył w Chełmnie własną pracownię.

 W ogłoszeniu prasowym w Gazecie Grudziądzkiej informował, że „przyjmuje wszelkie roboty malarskie, pokoi lepszych nie wyłączając, mianowicie portrety pod gwarancją podobizny, obrazy świętych pańskich i obrazy historyczne, podejmuje się także odnowienia starych obrazów i malowideł, dalej przyjmuje odrestaurowanie kościołów w każdym stylu, pozłocenie i rzeźbienie ołtarzy i obrazów noszonych oraz chorągwi, udzielał także lekcji rysowania i malowania”.

 W latach 1901-1911 Antoni Piotrowicz już samodzielnie odnawiał kościoły w Boleszynie, Boluminku, Łęgu, Sępolnie Krajeńskim, Śliwicach, Osieku, Podgórzu, Chełmnie, Wielu, Wielkim Komorsku, Karsinie, Złotorii, Toruniu, Bysławiu, Wielkim Mędromierzu, Koźminie Wielkopolskim, Lutogniewie.

 Wykonywał malaturę ścian kościołów, malował dla nich obrazy, przeprowadzał renowacje obrazów, wykonywał polichromie, odnawiał ołtarze, wykonywał transparenty z wizerunkami papieży, przemalowywał obrazy.

 W Toruniu w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Antoni odnowił trzy ołtarze.

 Spod jego pędzla wyszedł znajdujący się w tym kościele obraz Matki Bożej Niepokalanej.

 Doskonałe umiejętności, które nabył, podróżując po Europie, kształcąc się u znanych włoskich artystów, spowodowały, że powierzano mu wiele prac w świątyniach, które wymagały dużego doświadczenia, umiejętności dobrania odpowiedniego dzieła do charakteru wnętrza.

 W 1904 roku Antoni Piotrowicz zakupił w centrum Chełmna piękną kamienicę.

 Fakt nabycia reprezentacyjnego domu w należącym do Prus Chełmnie, odbił się szerokim echem w prasie polskiej.

 Piotrowicz sam udekorował kamienicę licznymi malowidłami w stylu secesji.

 W latach 1905-1907 działało w Chełmnie atelier fotograficzne Antoniego Piotrowicza.

 W 1911 roku kupił wygodną willę otoczoną ogrodem.

 Po 1911 roku Piotrowicz malował coraz więcej obrazów na zamówienie osób prywatnych.

 Były wśród nich bardzo modne wówczas kopie znanych obrazów, często o tematyce religijnej.

 Malował też portrety, pejzaże, sceny rodzajowe, weduty, martwe natury, konie, obrazy historyczne i patriotyczne.

 Co ciekawe Antoni Piotrowicz nie podjął się wykonania żadnego widoku Chełmna.

 Obrazy, które tworzył były w większości kopiami znanych i cenionych malarzy niemieckich, włoskich i hiszpańskich.

 Antoni Piotrowicz zajmował się również kształceniem uczniów w dziedzinie malarstwa artystycznego, rysunku i pozłotnictwa.

 Nauka trwała cztery lata.

 W czasie nauki uczniowie mieszkali u swego mistrza.

 Antoni Piotowicz był cechmistrzem Cechu Malarzy, Lakierników i Pozłotników w Chełmnie, prezesem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, radnym Rady Miasta od 1921 roku.

 W 1922 roku ożenił się ponownie z Bronisławą Liberą, z którą miał dwoje dzieci Helenę i Henryka.

 Antoni Piotrowicz zmarł w 1923 roku na gruźlicę,  podobnie jak wcześniej jego córka Irena.

 Był postacią barwną i nietuzinkową.

 Był uzdolniony muzycznie i plastycznie.

 Ubierał się  oryginalnie, jak przystało na artystę.

 Tworzył niezwykły koloryt Chełmna.

 Jego sztuka przeżyła jego samego i ubogaca wiele świątyń, domów prywatnych i muzeów.

 

Część III – Irena Piotrowicz

 Irena Piotrowicz była najstarszą córką Antoniego Piotrowicza.

 Urodziła się w 1900 roku.

 Malarstwa uczyła się od ojca.

 Znamy sześć sygnowanych przez nią obrazów, które podobnie jak u ojca są kopiami innych artystów.

 Jej portret Tadeusza Kościuszki przechowywany jest w Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

 W Muzeum znajduje się również jej obraz „Słoneczniki”, będący kopią dzieła Nathaniela Sichela.

 W Zgromadzeniu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Chełmnie znajduje się jej obraz pod tytułem „Uzdrowienie chorych” według pierwowzoru Antoniego Oleszczyńskiego.

 Ojciec pokładał duże nadzieje w jej talencie malarskim.

 Niestety zmarła przed nim bardzo młodo, zaledwie w wieku 23 lat.

 Przyczyną śmierci była gruźlica.

 

Bardzo polecam lekturę książki „Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna. Jan, Antoni i Irena Piotrowiczowie”.

 Rodzina Piotrowiczów odegrała duża rolę w kształtowaniu kultury artystycznej Chełmna, Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Kujaw.

 Ich twórczość wpisywała się w nurt XIX–wiecznego malarstwa religijnego, nawiązując do popularnego wówczas nazarenizmu.

 Jan Piotrowicz malował wyłącznie obrazy o tematyce religijnej, Antoni malował także portrety, pejzaże, martwą naturę i sceny rodzajowe.

 Wiemy o 20 wykonanych przez niego portretach.

 Jan Piotrowicz specjalizował się w pracach stolarskich, snycerskich i pozłotniczych, Antoni w malarstwie artystycznym.

 Antoni Piotrowicz mimo dobrej edukacji artystycznej nie podejmował, poza portretami, samodzielnych tematów malarskich.

 Większość jego prac to kopie wzorowane na znanych i cenionych malarzach włoskich, niemieckich i polskich.

 Kopie te reprezentują jednak wysoki poziom artystyczny.

 Jan i Antoni Piotrowiczowie zajmowali się również konserwacją starych, zniszczonych obrazów i ołtarzy.

 Jan Piotrowicz przeprowadził prace malarsko-pozłotniczo-restauratorskie w 15 kościołach, Antoni zaś w 22 świątyniach.

 Prace Piotrowiczów zachowały się w licznych kościołach, muzeach i zbiorach prywatnych.

 Największą kolekcją dysponuje Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

 Znajduje się w nim 16 obrazów i jedna płaskorzeźba.

 Niewielki dorobek artystyczny pozostawiła Irena Piotrowicz, ze względu na swoją przedwczesną śmierć.

 

Książkę „Trzy pokolenia artystów malarzy z Chełmna” uzupełnia bardzo cenny wykaz prac Jana, Antoniego i Ireny Piotrowiczów.

 Opracowanie jest bogato ilustrowane, zawiera aż 161 fotografii.

 Na kartach książki możemy obejrzeć reprodukcje obrazów Piotrowiczów, fotografie rodzinne, stare pocztówki z widokami Chełmna, ogłoszenia prasowe, zdjęcia wnętrz odrestaurowanych przez nich kościołów, odnowione przez nich obrazy i ołtarze.

 

Był to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane z naszym regionem.

 Wszystkie one są dostępne w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu przy ul. Słowackiego 8.

 Dziękuję za uwagę i pozdrawiam serdecznie.

 

Marian Hirsz - Nieustraszeni

 

Marian Hirsz

Nieustraszeni
66 Kaszubski Pułk Piechoty
im. Marszałka Józefa Piłsudskiego 1919-1939 

Wydawnictwo Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego

Gdańsk 2017

Sygnatura SIRr XXV/80

66 Kaszubski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego powstał w pierwszej połowie października 1919 roku w Poznaniu. 

Kadrę wydzieliły pułki Toruński i Grudziądzki. 

Wszystkie wymienione oddziały wchodziły w skład formującej się w tym czasie Pomorskiej Dywizji Strzelców. 

Skład osobowy pułku był jednolity. 

Organizacja pułku postępowała bardzo szybko.

Już w końcu stycznia 1920 roku trzy bataliony strzeleckie ćwiczyły na płacach Torunia.

W ostatnich dniach maja pułk był gotowy  do wymarszu w pole.

Zarówno kadra, jak i szeregowi pochodzili z Kaszub i Pomorza.

66 Kaszubski Pułk Piechoty był w okresie międzywojennym jedna z ważniejszych formacji wojskowych na Pomorzu.

To Chełmno od 1923 do 1939 roku było miejscem stacjonowania pułku.

Na cmentarzu w Chełmnie znajduje sie zbiorowa mogiła żołnierzy poległych  w czasie II wojny światowej , w tym groby oficerów i podoficerów 66 kaszubskiego pułku.

W Chełmnie zachowały się też budynki koszarowe.

Autor opracowania Marian Hirsz dotarł do wielu dotychczas nieznanych źródeł ilustrujących dzieje kaszubskiego pułku.

Na szczególna uwagę zasługują liczne wspomnienia i relacje żołnierzy z tej jednostki oraz ich rodzin.

Pasjonująco przedstawiono historie powstania pułku oraz jego szlak bojowy w okresie wojny polsko-bolszewickiej.

Ważnym elementem książki jest prezentacja życia codziennego tej formacji.

Archiwum Fary Chełmińskiej

 

Marek G. Zieliński

Archiwum Fary Chełmińskiej

Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego

Bydgoszcz 2019

Sygnatura SIRr VIII/C-26

Marek Kawski jest profesor Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, kierownikiem Katedry Historii Nowożytnej i Dziekanem Wydziału Historycznego.

Jego zainteresowania badawcze obejmują Polską czasów panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, historię miast doby nowożytnej, historie kultury miast doby nowożytnej, historie medycyny, ziemie chełmińska i demografię historyczną.

W Książnicy Kopernikańskiej dostępne są następujące publikacje, których jest autorem, współautorem lub redaktorem:

1 Archiwum Fary Chełmińskiej / Marek G. Zieliński. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2019. 

2 Chełmno : civitas totius Prussiae metropolis XVI-XVIII w. / Marek Grzegorz Zieliński. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2007. 

3 Cmentarze, krypty, płyty nagrobne i epitafia w Chełmnie XVI-XVIII w. / Marek G. Zieliński ; tł. tekstów epitafiów Mieczysław Józefczyk. - Chełmno : Muzeum Ziemi Chełmińskiej 2016. 

4 Kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie / tekst: Marek G. Zieliński ; fotografie: Paweł Rozynkowski. - Chełmno : nakładem Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży przy parafii p.w. WNMP w Chełmnie [2000]. 

5 Kościół św. Jakuba Starszego i św. Mikołaja w Chełmnie / Marek G. Zieliński. - Pelplin : "Bernardinum" 2002. 

6 Kościół Świętych Piotra i Pawła w Chełmnie / Marek G. Zieliński, Anna Soborska-Zielińska. - Pelplin : Bernardinum 2005.

7 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku: suplement. Cz. 2, Komentarz, indeksy / pod redakcją Tomasza Paneckiego i Marka Słonia ; opracowali Roman Czaja, Marcin Hlebionek, Piotr Kann, Zofia Maciakowska, Dawid Maciuszek, Krzysztof Mikulski, Tomasz Nowicki, Tomasz Panecki, Wiesław Sieradzan, Katarzyna Słomska-Przech, Paweł Swoboda, Marek G. Zieliński, Tomasz Związek ; Polska Akademia Nauk. Instytut Historii. - Warszawa : Wydawnictwo Instytutu Historii PAN 2021. 

8 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku : suplement. Cz. 1, Mapy, plany / Polska Akademia Nauk Instytut Historii. - [Warszawa] : Instytut Historii PAN 2021. 

9 Servitium Klio : in honorem professoris Alberti Kotowski / redakcja Marek G. Zieliński, Zdzisław Biegański. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2021. 

10 Skryptorium : prace historyczne ofiarowane Profesorowi Tomaszowi Nowakowskiemu / redakcja Dariusz Dąbrowski, Dariusz Karczewski, Marek G. Zieliński. - Bydgoszcz : Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2021. 

11 Szkice z historii kultury ciała / red. Walentyna Korpalska, Marek Zieliński, Wojciech Ślusarczyk ; Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy. - Bydgoszcz : Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera 2016. 

12 Szpital Powiatowy w Chełmnie 1914-2014 / Marek G. Zieliński. - Chełmno : Szpital Powiatowy ; Wrocław : Wydawnictwo ZET 2014.

Monografia "Archiwum Fary Chełmińskiej" poświęcony jest archiwum parafialnemu, którego zasób stanowi materiał aktowy dotyczący losów kościoła i parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie, ale także funkcjonujących na terytorium parafii wspólnot zakonnych, szpitala Ducha Świętego, dekanatu chełmińskiego i w dalszej kolejności diecezji chełmińskiej.

Akta tworzące zasób Archiwum Fary Chełmińskiej to przede wszystkim inwentarze wyposażenia kościoła, fundacje mszalne, księgi rachunkowe, akta nieruchomości parafialnych, prac remontowych , szpitala Ducha Świętego, księgi metrykalne, zbiory rachunków i pokwitowań.

Archiwum Fary Chełmińskiej obejmuje także zbiory o charakterze bibliofilskim oraz muzealnym, w tym starodruki, dewocjonalia, materiał ikonograficzny, klisze drukarskie, plany, mapy, tablice poglądowe, grafiki, obrazy, tłoki pieczętnę, stemple.

Zachowały się także księgi liturgiczne, kalendarze kościelne, czasopisma, książki z księgozbiorów proboszczów, z biblioteki parafialnej, druki chełmińskich poligrafów, listy pasterskie, plany sytuacyjne parceli kościelnych.

Efektem badań autora było stworzenie inwentarza katalogującego zbiór archiwaliów parafii Wniebowzięcia Maryi Panny w Chełmnie.

Archiwum liczy 22,5 metrów bieżących akt.

Prace porządkowo-inwentaryzacyjne przeprowadził w latach 2002-2004 prof. Marek Zaborski.

Prace zabezpieczające, w tym introligatorskie, przeprowadziła Anna Soborska-Zielińska.

Inwentarz obejmuje nie tylko rzeczywiste jednostki, ale także te, które zostały przejęte do innych zbiorów bądź już nie istnieją.

Opracowanie podzielone jest na dwie części.

Część pierwsza obejmuje następujące rozdziały:

- Wstęp

- Z przeszłości parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie

- Dzieje zbiorów archiwalno-bibliotecznych fary chełmińskiej

- Nazwa Archiwum

- Zasób

- Struktura Inwentarza 

- Bibliografia

Część drugo opracowania tworzy Inwentarz Archiwum Fary Chełmińskiej.

Inwentarz odnotowuje 1887 pozycji.

Uzupełniają go Inwentarz przedmiotowy oraz Indeks osobowy.

30 stycznia 2016 roku Archiwum Fary Chełmińskiej zostało przekazane w depozyt do Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej.

Chełmiński słownik biograficzny. T. 2

 

Stefan Rafiński

Chełmiński słownik biograficzny. T. 2 

Wydawnictwo Muzeum Ziemi Chełmińskiej

Chełmno 2015

Sygnatura SIRr IIIA/67a

Stefan Rafiński to zasłużony chełmiński biograf, historyk i regionalista.

Jest  autorem wielu książek i artykułów naukowych.

W Książnicy Kopernikańskiej dostępne są jego następujące publikacje:

• Bonifacy Łazarewicz / Stefan Rafiński. - Grudziądz : Polskie Towarzystwo Historyczne 1978. 
• Chełmiński słownik biograficzny. T. 2 / Stefan Rafiński. - Chełmno : Wydawnictwo Muzeum Ziemi Chełmińskiej 2015. 
• Chełmiński słownik biograficzny / Stefan Rafiński. - Chełmno : Wydawnictwo Muzeum Ziemi Chełmińskiej 2006. 
• Dr Jan Sujkowski, lekarz i działacz narodowy na Pomorzu / Stefan Rafiński. - Grudziądz : Polskie Towarzystwo Historyczne, 1976.
• Mały słownik biograficzny uczniów Gimnazjum Chełmińskiego z XIX i pocz. XX w. / Stefan Rafiński. - Chełmno : Wydawnictwo Muzeum Ziemi Chełmińskiej 2020. 
• Mieczysław Łyskowski / Stefan Rafiński. - Grudziądz : Polskie Towarzystwo Historyczne, 1978. 
• Nauczanie języka polskiego w gimnazjum chełmińskim w latach 1840-1849 / Stefan Rafiński. - Toruń : UMK 1971. 
• Nieznane przyczynki do biografii prof. dr. med. Ludwika Rydygiera / Stefan Rafiński. - Warszawa : PWN, 1978.
• Objazdowa działalność Teatru Miejskiego w Grudziądzu na Pomorzu w okresie międzywojennym / Stefan Rafiński ; Gdańskie Towarzystwo Naukowe Wydział I Nauk Społecznych i Humanistycznych. - Gdańsk : Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1990. 
• Portret zapomnianego dziennikarza pomorskiego Jana Michała Rakowskiego / Stefan Rafiński. - Grudziądz : Polskie Towarzystwo Historyczne, 1979.
• Władysław Cieszyński, dziennikarz i działacz gdański / Stefan Rafiński. - Gdańsk : Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1975. 
• Z dziejów Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Chełmnie / Stefan Rafiński. - Bydgoszcz : Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2001. 

Szczególnym zainteresowaniem Stefana Rafińskiego cieszyła się zawsze biografistyka.

Jego dziełem jest dwutomowy "Chełmiński Słownik Biograficzny"

Tom pierwszy ukazał się w 2006 roku i liczył 325 sylwetek osób niepospolitych związanych życiem i działalnością z Chełmnem.

Tom drugi "Chełmińskiego Słownika Biograficznego" został wydany w 2015 roku. 

Obejmuje on kolejnych 190 życiorysów wybitnych chełminiaków.

Słownik prezentuje osoby wyróżniające się w dziedzinie nauki, muzyki, sztuki, medycyny, oświaty, prawa i walki o niepodległość.

Ważne miejsce w  II tomie zajęli maturzyści Gimnazjum Chełmińskiego.

Byli to zwłaszcza przyszli duchowni, którzy w okresie zaborów mieli największe możliwości oddziaływania na społeczeństwo poprzez szerzenie oświaty, mecenat nad organizacjami narodowymi oraz instytucjami o charakterze gospodarczym.

Wśród maturzystów wyróżniali się też członkowie Korpusu Kadetów, którzy chlubnie zapisali się walcząc bohatersko na frontach drugiej wojny światowej.

W słowniku znaleźli się też chełmińscy kasztelanowie, podkomorzowie, sędziowie ziemscy z okresu staropolskiego.

Uwzględniono działalność Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia w Chełmnie.

Nie zapomniano o profesorach  Akademii Chełmińskiej.

Kontynuacją "Chełmińskiego Słownika Biograficznego" (tom i i II) jest  "Mały słownik biograficzny uczniów Gimnazjum Chełmińskiego z XIX i pocz. XX w.", w którym znalazło się 51 biogramów absolwentów Gimnazjum Chełmińskiego.

Franciszek Wasielewski - Wspomnienia chełmińskiego lekarza (1891-1985)

 

Franciszek Wasielewski 

Wspomnienia chełmińskiego lekarza (1891-1985)

redakcja: Anna Grzeszna-Kozikowska

Wydawca: Muzeum Ziemi Chełmińskiej

Toruń Chełmno 2018

Sygnatura SIRr XXXIIc/32

Franciszek Wasilewski (1891-1985) był lekarzem, oficerem Wojska Polskiego  i działaczem społecznym.

Urodził się w Brzoziu w powiecie brodnickim wówczas w zaborze pruskim.

Studiował medycynę w Berlinie.

W czasie I wojny światowej walczył na froncie zachodnim.

W 1920 roku brał udział w walkach z bolszewikami o niepodległość Polski.

Po ukończeniu studiów medycznych powrócił w rodzinne strony i wstąpił w szeregi Wojska Polskiego.

W 1921 roku osiadł na stałe w Chełmnie.

W 1924 roku zdjął mundur i rozpoczął prace jako lekarz pediatra.

W czasie II wojny światowej trafi do obozu jenieckiego w Murnau w Bawarii.

Po wojnie kontynuował prace w służbie zdrowia w Chełmnie.

Swoje wspomnienia spisał pod koniec życia w latach 1979-1984.

Rękopis wspomnień przechowywany jest w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN.

Jeszcze za życia autora rękopis został skopiowany w formie rękopisu. 

Jeden z egzemplarzy maszynopisu znajduje się w Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

To na jego podstawie zostało przygotowane wydanie książkowe. 

Redakcji wspomnień dokonała Anna grzeszna-Kozikowska - starszy kustosz Muzeum Ziemi Chełmińskiej.