Dział Informacyjno-Bibliograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania 10 odcinka naszego podcastu "Biblioteka Kujaw i Pomorza".
Podcast poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym Kujaw i Pomorza.
Dziś polecamy Państwu książkę "Dzieje Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku 1918" pod redakcją prof. Dariusza Karczewskiego i dr Sławomira Łanieckiego z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.
Książka stoi na najwyższym poziomie naukowym i merytorycznym. Ale mogą po nią z powodzeniem sięgać również laicy, pasjonujący się historią Brześcia Kujawskiego i Kujaw..
Niniejsza monografia Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej jest pierwszym tak obszernym i syntetycznym ujęciem dziejów tego wielowiekowego miasta.
Miasto szczególnie w średniowieczu odegrało znaczącą rolę jako siedziba książąt kujawskich, a potem stolica województwa brzeskiego.
Książka powstała z okazji jubileuszu 770-lecia nadania praw miejskich Brześciowi Kujawskiemu.
Prace nad monografią trwały blisko cztery lata.
Atrakcyjność publikacji podnoszą liczne fotografie, mapy, rysunki i tabele.
Tom I wydany w 2020 roku objął dzieje miasta do 1918 roku.
W 2022 r. ukazał się II tom „Dziejów Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej” obejmujący dzieje miasta od 1918 do 1989 roku.
PODCAST
O książce: "Dzieje
Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku 1918"
Dzień dobry
Zapraszam Państwa do wysłuchania 10 odcinka podcastu
„Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom
dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.
Nazywam
się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem Działu
Informacyjno-Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy
Kopernikańskiej w Toruniu.
Dział
ten zajmuje się między innymi
· - pieczą
nad księgozbiorem regionalnym,
· - udostępnianiem
książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza,
· - udzielaniem
informacji o naszym regionie.
W
Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek i czasopism poświęconych
regionowi kujawsko-pomorskiemu.
Na dzisiejszym
spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę „Dzieje Brześcia Kujawskiego i
ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku 1918” pod redakcją Dariusza Karczewskiego i
Sławomira Łanieckiego.
Dr hab. Dariusz Karczewski, prof. Uniwersytetu Kazimierza
Wielkiego w Bydgoszczy specjalizuje się w badaniach nad historią średniowiecza
oraz w badaniach z zakresu nauk pomocniczych historii.
Dr Sławomir Łaniecki z Wydziału Historycznego Uniwersytetu
Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy zajmuje się badaniami z zakresu historii
wojskowości, historii Polski w XX wieku, historii lotnictwa, historii emigracji
oraz historii Anglii.
Książka „Dzieje
Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku 1918” została wydana w
2020 roku przez Agencję Reklamową TOP z Włocławka.
Niniejsza monografia Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej
jest pierwszym tak obszernym i syntetycznym ujęciem dziejów tego wielowiekowego
miasta.
Miasto szczególnie w średniowieczu odegrało znaczącą rolę
jako siedziba książąt kujawskich, a potem stolica województwa brzeskiego.
Książka powstała z okazji jubileuszu 770-lecia nadania praw
miejskich Brześciowi Kujawskiemu.
Prace nad monografią trwały blisko cztery lata.
Tom I wydany w 2020 roku objął dzieje miasta do 1918 roku.
Inicjatorem powstania monografii jest Wojciech Zawidzki
wieloletni burmistrz Brześcia Kujawskiego, jego dzieło dokończył Tomasz
Chymkowski obecny burmistrz miasta.
Wydanie książki wspierała również Rada Miejska w Brześciu
Kujawskim.
Monografia „Dzieje
Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku 1918” została podzielona
na pięć rozdziałów:
- Prahistoria
- Wczesne średniowiecze
- Średniowieczne dzieje
miasta (do końca XV w.)
- Brześć Kujawski w okresie
staropolskim (do 1793 roku)
- Brześć Kujawski w latach
1793-1918
Rozdział I -
Prahistoria
Autorem rozdziału jest prof. dr hab. Ryszard Grygiel z
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.
Od wielu już lat Brześć Kujawski szczyci się mianem jednego
z najbardziej interesujących, a zarazem szeroko rozpoznawalnych miejsc w
polskiej i europejskiej archeologii.
O światowym rozgłosie zadecydowały odkrycia z 1933 roku na największym półwyspie dawnego jeziora
Smętowo, który położony jest we wschodniej części miasta.
Odkryto wówczas dotąd nieznane archeologom długie domy
trapezowate pierwszych rolników i hodowców z V tysiąclecia p.n.e., zaś w ich
pobliżu groby szkieletowe bogato wyposażone w najstarsze przedmioty z
europejskiej miedzi.
Inne ważne stanowiska archeologiczne znajdują się w wielkim
zakolu Zgłowiączki i w okolicy Osłonek.
W świetle dotychczasowych badań archeologicznych wydaje się
pewne, że pierwszy człowiek postawił stopę na terenie dzisiejszego miasta 13 -
12 tys. lat temu w starszej epoce kamienia.
Posługiwał się on narzędziami krzemiennymi i był łowcą –
zbieraczem.
Rozdział II – Wczesne
średniowiecze
Autorem rozdziału jest prof. dr hab. Ryszard Grygiel z
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.
Również w okresie wczesnego średniowiecza najważniejsze
źródła do dziejów Brześcia Kujawskiego maja charakter archeologiczny.
Na przełomie X i XI w. wokół Brześcia Kujawskiego nagle i
dynamicznie zaczęły powstawać i rozwijać się liczne osady.
W tym czasie po raz pierwszy wyrósł silny punkt centralny na
półwyspie jeziora Smętowo.
Powstał tam duży kompleks złożony z osady i cmentarzyska o
powierzchni kilku hektarów.
Datowany jest on na czasy Bolesława Chrobrego.
Wiąże się go z wojskowymi kontyngentami skandynawsko-ruskich
Waregów przybyłych z Rusi Kijowskiej, których Bolesław Chrobry osadzał wzdłuż
linii środkowej i dolnej Wisły.
Charakterystyczne dla Waregów były bardzo bogate pochówki.
Na przełomie XII i XIII wieku rozwinął się prężny ośrodek
wczesno-miejski na prawym brzegu Zgłowiączki.
Osadą tą był dzisiejszy Stary Brześć.
Znajdował się tu też cmentarz z pierwszym kościołem w
Brześciu Kujawskim pod wezwaniem św. Piotra.
Całość chroniona była wałem z palisadą i fosą.
To właśnie do tej osady odnoszą się najstarsze wzmianki o
Brześciu Kujawskim w XIII-wiecznych źródłach pisanych.
Rozdział 3 –
Średniowieczne dzieje miasta (do końca XV w.)
Autorami rozdziału są dr hab. Joanna Karczewska, profesor
Uniwersytetu Zielonogórskiego, dr hab. Dariusz Karczewski, profesor
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, dr Adam Kosecki z Muzeum Wodociągów w
Bydgoszczy, dr Krzysztof Optołowicz z Muzeum im. Jerzego Dunin-Borkowskiego w
Krośniewicach.
Najwcześniejsza pisana wzmianka o Brześciu zachowała się w
dokumencie księcia kujawskiego i łęczyckiego Kazimierza I Konradowica z 1250
roku.
Jest to zarazem pierwsza wzmianka o posiadaniu przez Brześć
Kujawski prawa miejskiego.
Sam dokument lokacyjny nie zachował się.
Można przyjąć, że Brześć był lokowany na prawie
magdeburskim.
Lokowane przez księcia kujawskiego Kazimierza I miasto
położone było na terenie dzisiejszej wsi Stary Brześć.
Brześć stał się siedzibą kasztelana.
W 1288 roku księciem brzeskim został Władysław Łokietek.
U schyłku XIII wieku miasto zostało przeniesione na
dzisiejsze miejsce.
Miasto otoczono murami i wybudowano zamek książęcy.
W mieście znajdował się ratusz.
Funkcjonowały dwie bramy miejskie.
Późno-średniowieczny Brześć miał jedno przemieście zwane
Przedmieściem Krakowskim.
Znaczenie miasta jako warowni i siedziby pogranicznego
garnizonu rosło w czasie wojen
polsko-krzyżackich.
Za Kazimierza Wielkiego Brześć stał się siedzibą starosty.
Brześć był stolicą województwa brzesko-kujawskiego.
Władzę w mieście sprawowała Rada Miejska oraz burmistrz wybierany przez radę.
Najważniejszą pozycję w mieście długo jednak zachowywał
dziedziczny wójt, odpowiedzialny przed królem i starostą.
Wójt sprawował jurysdykcję nad mieszkańcami miasta, w czym
towarzyszyli mu ławnicy miejscy.
Wójtostwo podlegało sprzedaży i podziałowi.
Dopiero w drugiej połowie XVI wieku wójtostwo zostało
wykupione przez miasto.
Ważną rolę w życiu średniowiecznego Brześcia odgrywało
duchowieństwo.
Pierwszy kościół parafialny św. Piotra powstał jeszcze na
miejscu dzisiejszej wsi Stary Brześć.
Kościół farny w przeniesionym na nowe miejsce Brześciu nosił
wezwanie św. Stanisława i zachował się do dzisiaj.
Parafia brzeska obejmowała Brześć Kujawski , Stary Brześć,
Falborek, Guźlin, Jądrowice, Kuczynę, Miechowice, Pikutkowo, Rzadką Wolę i Smólsk.
Poza murami miejskimi funkcjonował szpital i kościół pw. Św.
Ducha prowadzony przez zakon Krzyżowców z czerwoną gwiazdą, który wywodził się
z Czech.
W samym mieście mieścił się klasztor i kościół dominikanów
pw. Michała Archanioła.
Średniowieczny budynek klasztorny zachował się do dzisiaj.
W średniowieczu na Kujawach Brzeskich ważną role odgrywały
rody rycerskie, takie jak Pomianowie, Powałowie-Ogończycy, Godziębowie,
Nałęcze, Rolice, Szeligowie, Mościce-Ostoje.
Rozdział IV – Brześć
Kujawski w okresie staropolskim (do 1793 roku)
Autorami rozdziału są dr Anetta Głowacka-Penczyńska z
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, dr Krzysztof Optołowicz z Muzeum im. Jerzego
Dunin-Borkowskiego w Krośniewicach, dr Wojciech Sławiński z Akademii
Jagiellońskiej w Toruniu.
Brześć Kujawski w okresie nowożytnym był stolicą województwa
brzesko-kujawskiego, które obejmowało powiaty brzesko-kujawski, kowalski,
kruszwicki, przedecki, radziejowski.
Jednak miejsce odbywania sejmików wojewódzkich przeniesiono
do Radziejowa.
W Brześciu znajdowała się również siedziba starosty
brzesko-kujawskiego.
Urząd ten sprawowały m.in. rody Kościelecckich, Mielecckich,
Załuskich i Moszczeńskich.
Brześć był też siedzibą sądu ziemskiego i sądu grodzkiego.
Władze w mieście sprawował samorząd – burmistrz wraz z radą
miejską oraz wójt, wybierany przez ławników na okres roku.
W XVI wieku ludność Brześcia wynosiła 1100-1300 mieszkańców.
W połowie XVII wieku nastąpił drastyczny spadek ludności do
330 osób.
Od XV wieku w mieście zaczęli osiedlać się Żydzi, którzy
stanowili 15 % jego mieszkańców.
Zabudowa miasta składała się z ratusza, zamku, obwarowań,
dwóch kościołów i licznych kamienic.
Podstawą rozwoju gospodarczego miasta było rzemiosło i
handel.
Mieszkańcy miasta zajmowali się również rolnictwem.
Rzemieślnicy, których liczba dochodziła do 93, wykonywali
łącznie 28 różnych zawodów.
Należeli do nich aptekarze, balwierze, fryzjer, zegarmistrz,
strycharz, chirurg/cyrulik, bednarze, browarnik, cieśle, garncarze, iglarze,
kapelusznicy, kołodzieje, kotlarze, kowale, krawcy, kuśnierze, lutnicy,
łaziennicy, mieczownicy, olejarze, paśnicy, piekarze, postrzygacze, rymarze, rzeźnicy,
siodlarze, stolarze, płóciennik, bławatnik, szewcy, szklarze, mielcarz,
ślusarze, murarz, wapniarz, grabarz, kominiarz, akuszerka, szmuklerz, formiarz,
tkacze, złotnicy, kupcy, winiarze i handlarze win, powroźnicy, stelmach,
mydlarz, sukiennicy, piwowarzy.
W okresie nowożytnym w Brześciu funkcjonowały nadal kościół
farny św. Stanisława i klasztor dominikański.
Położonym poza murami miasta szpitalem i kościołem Św. Ducha
administrował proboszcz parafii brzeskiej.
Szpital pełnił rolę przytułku dla ubogich.
Rozdział V – Brześć
Kujawski w latach 1793-1918
Autorem rozdziału jest dr Tomasz Dziki z Polskiego
Towarzystwa Historycznego we Włocławku.
W 1793 roku Brześć Kujawski trafił do zaboru pruskiego.
Od 1807 wszedł w skład Księstwa Warszawskiego.
W 1815 roku stał się częścią Królestwa Polskiego podległego
Rosji.
Brześć nie został wówczas stolicą obwodu (powiatu), rola ta
przypadła Włocławkowi.
Na czele miasta stał burmistrz.
Rosjanie często wymieniali burmistrzów z obawy, żeby nie
wtopili się w lokalną społeczność.
Wśród urzędników można wymienić kasjera, ławnika,
wachmistrza, chirurga miejskiego, akuszerkę, sługę miejskiego, stróżów nocnych.
W 1838 roku wybudowano nowy ratusz, który przetrwał do
obecnych czasów.
Na parterze miesił się areszt, na piętrze biura magistratu
miasta.
W 1896 r. powstało w mieście pierwszych 10 ulicznych latarń.
Do 1875 roku Brześć Kujawski był siedzibą cywilnego Sądu
Pokoju oraz karnego Sadu Policji Poprawczej.
Później mieścił się tu sąd gminny.
W Brześciu na miejscu zamku książęcego Prusacy utworzyli
wiezienie.
W XIX w. był to największy zakład penitencjarny w regionie
kujawskim.
Liczba osadzonych sięgała nawet 200 osób.
W XIX w. nastąpiła wyraźna rozbudowa Brześcia Kujawskiego.
Liczba mieszkańców wzrosła z 337 w 1793 r. do 3256 w 1913 r.
W strukturze wyznaniowej i narodowej dominowali Polacy i
Żydzi, których liczba dochodziła do 30 % mieszkańców.
Żydzi posiadali bożnicę, dom modlitw, łaźnię i cmentarz.
Mimo 10-krotnego wzrostu liczby ludności Brześć był jednym z
najmniejszych miast w powiecie włocławskim i w całej guberni warszawskiej.
W handlu panował zastój, przemysł w zasadzie się nie
rozwijał.
Ważnym wydarzeniem było uruchomienie w 1894 roku cukrowni w
Falborzu.
W listopadzie 1914 r. Brześć Kujawski znalazł się w ogniu
wielkiej bitwy o Włocławek.
Po wyparciu Rosjan, Brześć dostał się w ręce niemieckie.
Niemcy przez cały okres I wojny światowej prowadzali
rabunkową gospodarkę.
Odbywały się liczne rekwizycje żywności, konfiskowano
zapasy, surowce, a nawet kościelne dzwony.
W Brześciu Kujawskim powstały struktury Polskiej Organizacji
Wojskowej, która werbowała młodzież i prowadziła szkolenia wojskowe.
W listopadzie 1918 r. żołnierzy niemieckich, którzy
przebywali w mieście, rozbroiła właśnie owa grupa młodzieży.
Bardzo polecam
lekturę książki „Dzieje Brześcia Kujawskiego i ziemi brzeskiej. Tom I. Do roku
1918”.
Książka stoi na najwyższym poziomie naukowym i merytorycznym.
Ale mogą po nią z powodzeniem sięgać również laicy,
pasjonujący się historią Kujaw.
Atrakcyjność publikacji podnoszą liczne fotografie, mapy,
rysunki i tabele.
W 2022 r. ukazał się II tom „Dziejów Brześcia Kujawskiego i
ziemi brzeskiej” obejmujący dzieje miasta od 1918 do 1989 roku.
Był to kolejny odcinek cyklu
„Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane
z naszym regionem
Wszystkie
one są dostępne w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy
Kopernikańskiej w Toruniu przy ul. Słowackiego 8.
Dziękuję
za uwagę i pozdrawiam serdecznie.
