Portret przez trzy epoki

 

Gabriela Bryx Bączkowska

Portret przez trzy epoki : opowieści z Wąbrzeźna

Wydawca: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. W. Szlachcikowskiego w Wąbrzeźnie 

Wąbrzeźno 2022

SIRr VIII/W-23

Jest to  historia rodziny Bryx. 

W książce przez pryzmat dziejów jednej polskiej rodziny ukazane są dzieje ziemi chełmińskiej na przestrzeni 200 lat, od czasów zaboru pruskiego, po okres po II wojnie światowej. 

Autorka ukazała również wiele ważnych i barwnych postaci  lokalnej wąbrzeskiej społeczności. 

Autorka sama od wielu lat zajmuje się historią i genealogia rodziny Bryxów i Sigurskich. 

Wykorzystała również wspomnienia członków swojej rodziny, nawet tych ze Stanów Zjednoczonych.

Wspomnienia podzielone są na cztery okresy zabór pruski, II Rzeczpospolita, okupacja niemiecka, okres powojenny.

Książkę uzupełniają fotografie i faksymilia dokumentów

Minął wiek

 

Lidia Jabłońska, Katarzyna Kornacka 

Minął wiek 

Rys historyczno-wspomnieniowy Szkoły Podstawowej nr 2 w Wąbrzeźnie 

Wydawca:  Wąbrzeski Dom Kultury 

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr XXXI/146 

W 2014 roku społeczność Szkoły Podstawowej nr2 im. Jana Pawła II w Wąbrzeźnie obchodziła 100. rocznicę utworzenia placówki.

Monografia upamiętniające dzieje szkoły ma imponujące rozmiary.

Jest to praca wielowątkowa i różnorodna.

Przedstawiane są fakty historyczne i dzieje szkoły zapisane w dokumentach.

Jednocześnie publikowane są wspomnienia byłych uczniów i nauczycieli szkoły

Autorki czerpały ze zbiorów prywatnych  fotografii i pamiątek udostępnionych przez kilkadziesiąt osób związanych ze Szkołą.

Monografia dzieli się na cztery części

Część I - Z kart historii - zawiera "Rys historyczny Szkoły podstawowej nr 2 im. Jana Pawła II w Wąbrzeźnie"

Część II - Kalejdoskop wspomnień  - zawiera kilkadziesiąt wspomnień uczniów i nauczycieli.

Najpierw przedstawiono w szkicach biograficznych sylwetki legendarnych nauczycieli szkoły.

Następnie zamieszczono wspomnienia najstarszych absolwentek szkoły.

Kolejne wspomnienia zostały podzielone na te, które dotyczą życia szkoły i sportu.

Część wspomnieniową zamykają fragmenty pamiętników uczniowskich i kronik szkolnych letnich obozów wakacyjnych.

Część III - Poświęcona jest wyzwania podejmowanym przez współczesną szkołę.

Należą do nich nauczanie integralnemu nauczanie blokowe, integracyjny system kształcenia i wychowania, rządowy program "Cyfrowa szkoła", Wojewódzki Konkurs Matematyczny.

Osobny rozdział poświęcony jest współpracy szkoły z uczniami i nauczycielami szkoły w Syke - niemieckim mieście partnerskim Wąbrzeźna.

Ostatnia czwarta część książki zawiera zestawienia:

- kalendarium

- kierownicy i dyrektorzy

- kadra pedagogiczna

- pracownicy administracji i obsługi

- wyróżnieni absolwenci

- absolwenci szkoły

Sześćdziesiąt lat minęło...

 

Sześćdziesiąt lat minęło... 

Historia Szkoły Podstawowej nr 3 im. Edmunda Wojnowskiego w Wąbrzeźnie w latach 2012-2022

Cz. III 

opracowanie: Magdalena Dąbrowska, Judyta Latuszek, 

Teresa Szkołyk, Małgorzata Taczyńska

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr XXXI/148

Szkoła Podstawowa nr 3 w Wąbrzeźnie powstała w 1962 roku.

Dziejom "Tysiąclatki " zostały poświęcone dwie wcześniejsze książki przedstawiające jej historię w latach 1962-1992 i 1992-2012.

Obecna publikacja  dzieli się na pięć części.

Część pierwsza przedstawia najciekawsze wydarzenia dziesięciolecia 2012-2022 oraz omawia aspekty związane z inwestycjami i modernizacją szkoły.

Część druga przedstawia tradycje szkoły, konkursy, akcje charytatywne i społeczne.

W części trzeciej znajdują się informacje na temat społeczności szkolnej, kadry nauczycielskiej, pracowników administracji i obsługi.

Część czwarta prezentuje najważniejsze osiągnięcia uczniów.

Część piąta wymienia absolwentów szkoły z lat 2012-2022.

Historia wąbrzeskich młynów i spichrzy

 

Helena Łęgowska 

Historia wąbrzeskich młynów i spichrzy od 1948 do 2004 roku

Wydanie II poprawione i uzupełnione

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr VIII/W-22

Książka jest bardzo cenna, gdyż zawiera informacje unikatowe  na temat działalności Zespołu Spichrzy i Młynów w Wąbrzeźnie.

Dzięki opracowaniu ochroniono wiele wiadomości o młynarstwie wąbrzeskim.

Opisano dokładnie historię wąbrzeskich zakładów zbożowych w okresie Polski Ludowej.

Rok 1946 przyniósł nacjonalizację młynów prywatnych, po 1989 roku powróciły one do spadkobierców właścicieli.

Książka zawiera kalendarium najważniejszych wydarzeń z 56-letniej historii zakładów, nazwiska dyrektorów, kierowników i pracowników.

Opracowanie dzieli się na trzy części.

Część pierwsza poświęcona jest młynom.

Wśród nich najważniejsze były Młyn kombinowany Wąbrzeźno nr 1, Młyn żytni Wąbrzeźno nr 2 oraz Młyn żytni Kowalewo.

W czasach największego rozkwitu w młynach pracowało do 300 osób.

Część druga poświęcona jest spichrzom.

W omawianym okresie rozbudowano stare i budowano nowe.

Najważniejszą inwestycją był jeden z największych w Polsce Elewator Zbożowy w Wąbrzeźnie o pojemności 55.000 ton oddany do użytku w 1974 roku.

Część trzecia prezentuje zdjęcia ze zbiorów autorki, która od 1967 roku pracowała w Zespole Spichrzy i Młynów w Wąbrzeźnie na stanowisku laborantki i technologa.

Fotografie przedstawiają zakładowe uroczystości, ćwiczenia BHP i Obrony Cywilnej, druki reklamowe, mlewniki w walcowni, paczkarnię przy elewatorze.

Skarbiec legend wąbrzeskich

 

Paweł Becker

Skarbiec legend wąbrzeskich

Wydawca: Wąbrzeski Dom Kultury

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr VIII/W-20

Jest to zbiór regionalnych legend i podań z Wąbrzeźna. 

Książka ma popularyzować legendy wśród mieszkańców miasta, którzy znają tylko legendy ogólnopolskie. 

W przypisach do legend autor pisze, o zawartych w nich ziarnach prawdy. 

Tekst podzielono na dwie części. 

Pierwsza to legendy, które krążyły wśród mieszkańców i zostały w różnych momentach spisane. 

Druga część to teksty zmyślone współcześnie, które zaczęły krążyć jako legendy. 

Teksty dotyczą obszaru powiatu wąbrzeskiego.

Książka zawiera kolorowe  ilustracje i rysunki.

Wąbrzeskie lofry

 

Wąbrzeskie lofry 
(na podstawie Wąbrzeskich pogwarek) 

Słowniczek wyrazów i określeń używanych w Wąbrzeźnie oraz jego okolicach 

opracowała: Magdalena Lewandowska

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr VIII/W-21

Lofry oznaczają w gwarze wąbrzeskiej pogaduszki, plotki.

Książka powstała na odstawie "Wąbrzeskich Pogwarek" z 2003 roku.

Był to projekt językowy uczniów z Gimnazjum nr 1 w Wąbrzeźnie. 

Magdalena Lewandowska wspólnie z uczniami swojej klasy oraz we współpracy z Aleksandrą Konieczką wyszukiwali i opracowywali leksykograficznie różne wyrazy używane na terenie Wąbrzeźna.

Wąbrzeźno znajduje się w sferze oddziaływania gwary chełmińsko-dobrzyńskiej.

Gwara wąbrzeska cechuje się też obecnością wielu germanizmów, co ma swoje korzenie w latach zaboru pruskiego.

W Słowniku znajdziemy zbiór znanych i mniej znanych lokalnych określeń w raz z wyjaśnieniami znaczeń wyrazów.

Skarby wąbrzeskie

 

ks. Paweł Dąbrowski

Paweł Becker

Skarby wąbrzeskie

Wydawcy: Wąbrzeski Dom Kultury,

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne 

Wąbrzeźno 2020

Sygnatura SIRr VIII/W-19

Skarby wąbrzeskie to przedmioty cenne, piękne, stare, związane z historycznymi wydarzeniami i postaciami.

Znajdują się wśród nich artefakty archeologiczne i historyczne, dzieła sztuki, dokumenty, książki.

Skarby zostały pogrupowane ze względu na miejsca w jakich są dostępne.

1. Zamek biskupów chełmińskich

Może poszczycić się figurą Matki Bożej Zamkowej z 1500 roku, która obecnie znajduje się w kościele farnym oraz artefaktami odkrytymi podczas badań archeologicznych prowadzonych w ruinach zamku, które można oglądać w Wąbrzeskim Domu Kultury.

2. Kościół pw. Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza.

Kościół został wzniesiony w XIV wieku. Najstarszym skarbem jest renesansowa monstrancja, ołtarze pochodzą z okresu baroku. 

Kościół jest siedziba Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej.

3. Kościół pw. Matki Bożej Królowej Polski

Kościół został wybudowany w XIX w. w stylu neoromańskim jako zbór ewangelicki.

Wyróżniają go zabytkowe ołtarze boczne, witraże, wizerunki Matki Bożej przywiezione z indonezyjskiej wyspy Jawa, w końcu zabytkowy mechanizm zegara na wieży kościelnej

4. Ratusz

Wąbrzeski ratusz został wzniesiony w 1892 roku.

Góruje nad nim wieża zegarowa. 

Wyróżnia go olbrzymi witraż w sali obrad z 1996 roku.

5. Starostwo Powiatowe

Budynek starostwa powiatowego został wzniesiony w 1890 roku.

6. Miejska Biblioteka Publiczna im. Witalisa Szlachcikowskiego

Biblioteka posiada bardzo bogate zbiory, składające się z kilkuset niezwykle cennych i rzadkich cymeliów.

Najstarszą książką jest modlitewnik "Anioł Stróż" wydany w Grudziądzu w 1892 r.

Na szczególne wyróżnienie zasługują pamiątki po Józefie Szczepańskim - pierwszym staroście wąbrzeskim z 1920 roku.

W bibliotece zachowane są też XIX i XX wieczne fotografie, zaproszenia, życzenia, kartki okolicznościowe, pocztówki patriotyczne.

7. Wąbrzeski Dom Kultury

Mieszczą się w nim galerie stałe i czasowe, izba muzealna oraz zbiory malarstwa i grafiki lokalnych artystów.

Duże wrażenie wywiera fortepian marki Bechstein z 1896 r. ofiarowany przez Edmunda i Zofię Wojnowskich.

8. Liceum Ogólnokształcące im. Zygmunta Działowskiego.

Neogotycki gmach został oddany do użytku w 1906 r. i przez cały czas pełnił funkcję szkoły.

W szkolnej bibliotece znajduje się najstarsza książka w Wąbrzeźnie - dramat "Panie Kochanku" autorstwa Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1864 roku.

9. Drukarnia

Wąbrzeźno ma bardzo ważne tradycje drukarskie sięgające 1920 roku.

Wtedy w mieście osiedlił się drukarz i wydawca Bolesław Szczuka.

Tradycje jego drukarni kontynuują Wąbrzeskie Zakłady Graficzne.

10. Harcówka w Szkole Podstawowej nr 2 im. Jana Pawła II 

Harcerstwo w Wąbrzeźnie powstało w 1921 roku.

11. Zarząd Dróg Powiatowych

Zgromadzono tutaj wiele zabytków techniki i komunikacji.

Wśród nich wyróżnia się lokomobila z 1913 roku przypominająca mały parowóz.

12. Państwowa Straż Pożarna

Ochotnicza Straż Pożarna powstała w Wąbrzeźnie w 1875 roku.

Strażacy poszczycić się mogą sikawką konną z 1907 roku.

13. Sztandary

W Wąbrzeźnie znajdują się liczne sztandary kościelne, cechowe, stowarzyszeń, harcerskie, strażackie, spółdzielcze.

Historia Wąbrzeźna. T. 3

Historia Wąbrzeźna. T. 3

pod redakcją Krzysztofa Mikulskiego i Aleksandra Czarneckiego ;
przy współudziale Aleksandry Basikowskiej i Anny Borowskiej 

Wydawca:  Urząd Miejski w Wąbrzeźnie

Wąbrzeźno 2022

Sygnatura SIRr VIII/W-5t.3

Trzeci tom "Historii Wąbrzeźna" stanowi zwieńczenie dwutomowej edycji "Historii Wąbrzeźna" , która ukazała się w 2005 roku.

Historia Wąbrzeźna została wówczas opisana do roku 2002.

Obecnie trzeci tom obejmuje lata współczesne 2003-2020.

Autorami rozdziałów są profesorowie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz lokalni pasjonaci historii - prof. Krzysztof Mikulski, Grzegorz Banaś, Paweł Becker, Kinga Kamińska.

Układ tomu nie jest już chronologiczny.

Rozdziały zostały podzielone tematycznie:

- Symbole miasta i powiatu

- Polityka lokalna

- Demografia i gospodarka

- Bezpieczeństwo publiczne

- Współpraca międzynarodowa

- Życie religijne

- Oświata i wychowanie

- Sport

- Życie kulturalne

- Ochrona zdrowia

Monografie zamykają zestawienia zbiorcze obejmujące:

- obiekty wpisane do rejestru zabytków

- wykaz nazw ulic i placów

- laureatów statuetek burmistrza Wąbrzeźna 

- składy osobowe rady miasta

Ignacy Izydorczyk - Paweł Bączyński - patriota - społecznik - nauczyciel

 

Ignacy Izydorczyk

Paweł Bączyński
Patriota - Społecznik - Nauczyciel

Wydawca:
Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2012

Sygnatura SIRr B / Baczyński Paweł

Autor książki - Ignacy Izydorczyk - to były radny Rady Miasta Wąbrzeźna, były dyrektor Zespołu Szkół Rolniczych w Gronowie, badacz historii regionu i dziejów pomorskiego szkolnictwa, przedstawiciel Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych.

Bohaterem książki jest Paweł Bączyński - nauczyciel wychowania fizycznego w Zasadniczej Szkole Zawodowej w Wąbrzeźnie.

Urodził się w 1901 roku w Kościerzynie, zmarł w 1973 roku w Wąbrzeźnie.

Od dzieciństwa związał się z Towarzystwem Gimnastycznym "Sokół".

W 1930 roku został nawet Naczelnikiem Dzielnicy Pomorskiej Związku Towarzystw Gimnastycznych "Sokół".

Walczył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku.

W czasie II wojny światowej był członkiem Armii Krajowej.

Po wojnie wstąpił do Stronnictwa Pracy i przeciwstawiał się czynnie komunistycznej agitacji.

W okresie PRL pracował jako nauczyciel.

Aktywnie działał również w Związku Harcerstwa Polskiego.

Przyczynił się do rozwoju sportów wodnych w Wąbrzeźnie.

Dziś jego imię nosi pływalnia miejska.

Szkolne pokolenia - Zespół Szkół Ogólnokształcących w Wąbrzeźnie

 

Szkolne pokolenia
Rys historyczno - wspomnieniowy

red. Aleksander Czarnecki

Instytucja sprawcza: Zespół Szkół Ogólnokształcących w Wąbrzeźnie

Wydanie 2
wyd. Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2010

Sygnatura SIRr XXXI/94

"Szkolne pokolenia" to już drugie wydanie książki poświęconej dziejom Zespołu Szkół Ogólnokształcących przy ul. Wolności 35 w Wąbrzeźnie.

Pierwsze wydanie ukazało się w 2006 roku w stulecie założenia szkoły - 20 kwietnia 1906 roku.

"Szkolne pokolenia" to publikacja zbiorowa.

Autorami poszczególnych rozdziałów są nauczyciele oraz byli i obecni uczniowie szkoły.

Spis treści:

1. Przedmowa do II wydania

2. Królewskie Progimnazjum Realne - Aleksander Czarnecki, Michał Stenzel
Wspomnienia: dyrektor Klingbeil

3. Dwudziestolecie międzywojenne - Jolanta Pocierznicka, Ewa Świgońska
Wspomnienia: Stanisław Bryx, Irena Jordan, Łucja Kitzner-Kędzierska, ks. Witold Kiedrowski, Zbigniew Milanowski

4. Spuścizna okupacji - Aleksander Czarnecki, Joanna Różycka

5. Powojenna odbudowa - Joanna Różycka
Wspomnienia: Włodzimierz Piotrowski, Jerzy Bowszyc

6. Lata stalinizacji - Marta Maguza
Wspomnienia: Henryk Klimek, Mieczysław Gulda, Roman Skowroński, Gwidon Kuffel, Bogumiła Trzcińska

7. Dyrektorskie autorytety  - Alicja Głowacka, Marika Matuszewska
Wspomnienia: Andrzej Stoff, Alicja Kuffel, Zofia Dembska, Agnieszka Jagielska, Wojciech Bartoszewski, Danuta Krzyżanowska, Roman Czaja, Marzena Sturman

8. Na przełomie wieków - Bolesław Künstler
Wspomnienia: Anna Szotowicz, Marta Maguza, Marika Matuszewska, Alicja Głowacka

9. Zygmunt Działowski - sylwetka patrona szkoły - Aleksandra Oskwarek, Inga Walkiewicz

10. Zestawienia sumaryczne - Paweł Becker, Alicja Kruk

11. Liceałki - Barbara Głowacka

12. Zestawienie absolwentów - Bolesław Künstler

13. Album szkolny - Alicja Głowacka, Paulina Hryciuk, Marika Matuszewska

Pożarnictwo Wąbrzeźna - Jarosław Herbowski

 

Pożarnictwo Wąbrzeźna na tle historii miasta i rozwoju ochrony przeciwpożarowej w kraju do 1990 roku

Jarosław Herbowski

Wydawca: Ochotnicza Straż Pożarna w Wąbrzeźnie
Wydawnictwo: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2010

Sygnatura SIRr XXI/47

Praca Jarosława Herbowskiego jest obowiązkową lekturą wszystkich miłośników Wąbrzeźna.

Autor przedstawia dzieje straży pożarnej na tle historii miasta.

Wszechstronnie i wyczerpującą opracowano następujące zagadnienia:

- okoliczności powstania straży ogniowej,
- działalność straży i uwarunkowania społeczno - środowiskowe,
- nieogniowa działalność straży o charakterze wychowawczo - patriotycznym,
- udział w walkach narodowo - wyzwoleńczych,
- lata hitlerowskiej okupacji,
- okres Polski Ludowej,
- rozwój i działalność Zawodowej Straży Pożarnej,
- przemiany ustrojowe lat 80-tych.

Z książki dowiemy się:

- jakie były pierwsze przepisy ogniowe,
- jakie były dawne metody gaszenia pożarów,
- jakimi posługiwano się narzędziami,
- jak funkcjonowała strażnica,
- jakimi zaprzęgami konnymi i sprzętem motorowym dysponowano.

Publikacja zawiera również:

- kalendarium najważniejszych wydarzeń straży pożarnej w Wąbrzeźnie,
- biografię Zygmunta Kalksteina (przedwojennego starosty Wąbrzeźna),
- biografię Teofila Klińskiego (przedwojennego komendanta Straży Pożarnej w Toruniu),
- 62 ryciny,
- bibliografię.

Wąbrzeźnianie pod żaglami

 

Wąbrzeźnianie pod żaglami

pod redakcją Anny Borowskiej 

Wydawcy: 

Urząd Miasta Wąbrzeźno, 

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2021

Sygnatura SIRr VIII/W-18

Książka poświęcona jest historii żeglarstwa w Wąbrzeżnie.

Rozdział I "Sto lat wąbrzeskiego żeglarstwa"  rozpoczyna się w latach dwudziestych XX  wieku.

Wówczas to w Państwowym Gimnazjum Humanistycznym funkcjonował Gimnazjalny Klub Wioślarski "Vambresia".

W 1924 roku zorganizował on wyprawę łodzią żeglarską Wisłą z Krakowa do Bydgoszczy.

W rozdziale opisano:

- początki żeglarstwa w Wąbrzeźnie, 

- wyprawę z 1924 roku z Krakowa do Bydgoszczy, 

- budowę przystani wodnej w 1964 roku

- działalność Klubu Wodnego Spójnia (Sparta)

- działalność Klubu Wodnego Ligi Obrony Kraju

Rozdział uzupełniają wycinki prasowe na temat wąbrzeskiego żeglarstwa z lat 1927-2013.

Rozdział II poświęcony jest nowej przystani sportów wodnych, którą otwarto w 2021 roku.

Rozdział III "Wąbrzeźno ma dostęp do morza!" zawiera opis spływu kajakowego z lipca 2021 roku.

Ośmioro uczestników spłynęło Struga Wąbrzeską, Drwęcą i Wisłą z Wąbrzeżna do Mikoszewa, gdzie Wisła uchodzi do Bałtyku. 

Rozdział IV Zawiera fragmenty kroniki Ogniska krzewienia Kultury Fizycznej SPARTA.

Wąbrzeźno i powiat wąbrzeski w latach 1945-1956

 

Wąbrzeźno i powiat wąbrzeski w latach 1945-1956 

Szkice z dziejów politycznych

pod redakcją Remigiusza Ławniczaka
przy współpracy Reginy Dąbkowskiej

Wydawca: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne 

Wąbrzeźno 2021

Sygnatura SIRr VIII/W-16

Przedstawiamy publikację poświęconą historii Wąbrzeźna i powiatu wąbrzeskiego w pierwszych latach po II wojnie światowej

To okres kiedy komuniści z sowiecką pomocą przejmowali w Polsce władzę, stosując terror i represje, likwidując przeciwników politycznych.

Książka składa się z siedmiu artykułów napisanych przez pracowników Instytutu Pamięci Narodowej oraz lokalnych  badaczy.

Remigiusz Ławniczak - Powiat wąbrzeski w pierwszych latach po II wojnie światowej i obecnie

Remigiusz Ławniczak - Postawy i nastroje społeczne w powiecie wąbrzeskim w 1945 r. na tle kształtującego się reżimu komunistycznego i działalności Armii Czerwonej

Regina Dąbkowska - Zarys działalności oddziału Henryka Siwonia "Ruczaja"

Alicja Paczoska-Hauke - Grupa zbrojna por. Jana Fursy (27 maj - 21 październik 1945 r.)

Grzegorz Banaś - Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa w Wąbrzeźnie w latach 1945-1948. Powstanie, struktura, kadry

Grzegorz Banaś - Funkcjonowanie wąbrzeskiego aresztu w pierwszej połowie 1945 r. w sprawozdaniach kierownika Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Wąbrzeźnie. Udokumentowane ucieczki z aresztu w latach 1945-1956

ks. Paweł Dąbrowski - Epizody z historii wąbrzeskiego sadu  i aresztu

Ks. Józef Dębiński - Bernard z Wąbrzeźna i jego czasy

 

Ks. Józef Dębiński

Bernard z Wąbrzeźna i jego czasy

Wąbrzeskie Zakłady Graficzne

Wąbrzeźno 2012

Sygnatura SIRr IIIB/Bernard z Wąbrzeźna

Ks. dr hab. Józef Dębiński jest wybitnym regionalistą i historykiem Kościoła.

Opublikował kilkadziesiąt artykułów naukowych oraz kilka książek.

W zbiorach Książnicy Kopernikańskiej dostępne są następujące ksiązki jego autorstwa:

• Biskup włocławski Karol Mieczysław Radoński (1883-1951) : życie i działalność
• Duchowieństwo rzymskokatolickie diecezji włocławskiej w latach 1918-1939
• Papież Pius XII a Polska w latach 1939-1945

Bohaterem polecanego opracowania jest Sługa Boży Bernard z Wąbrzeźna (1575-1603).

Nazywał się Błażej Pęcherek.

Był synem burmistrza Wąbrzeźna.

Uczył się w kolegium jezuickim w Poznaniu.

Wstąpił do klasztoru benedyktynów w Lubiniu.

Tam też zmarł bardzo młodo - już w pierwszym roku kapłaństwa.

Cechowała go pobożność, miłość bliźniego, współczucie dla chorych i ubogich

O książce "Żydzi w Wąbrzeźnie. Świat utracony" - podcast

 

Dział Informacyjno-Bibliograficzny Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej - Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu zaprasza Państwa do wysłuchania trzeciego odcinka naszego podcastu "Bibliotek Kujaw i Pomorza".

Podcast poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym Kujaw i Pomorza.

Dziś polecimy Państwu książkę Anny Bieniaszewskiej "Żydzi w Wąbrzeźnie. Świat utracony".

Książka jest rezultatem wieloletniej fascynacji tradycją i kulturą żydowską. 

Autorka rekonstruuje życie codzienne żydowskich mieszkańców Wąbrzeźna, ich codzienne zajęcia, koneksje rodzinne, obyczaje. 

Przedstawia obrazki przeszłości wielokulturowego miasta, gdzie współistniały ze sobą trzy narodowości i trzy religie.

Transkrypcja podcastu:

Dzień dobry

Zapraszam Państwa do wysłuchania kolejnego odcinka podcastu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, który poświęcony jest najciekawszym książkom dotyczącym regionu kujawsko-pomorskiego.

Nazywam się Grzegorz Barecki i jestem pracownikiem Działu Informacyjno-Bibliograficznego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

Dział ten zajmuje się między innymi

- pieczą nad księgozbiorem regionalnym,

- udostępnianiem książek i czasopism z terenu Kujaw i Pomorza,

- udzielaniem informacji o naszym regionie.

W Informatorium zgromadziliśmy kilka tysięcy książek i czasopism poświęconych regionowi kujawsko-pomorskiemu.

Na dzisiejszym spotkaniu chciałbym polecić Państwu książkę Anny Bieniaszewskiej „Żydzi w Wąbrzeźnie. Świat utracony”.

Anna Bieniaszewska urodziła się w Toruniu w 1949 roku.

Po ukończeniu studiów historycznych na toruńskim Uniwersytecie Mikołaja Kopernika pracowała ponad 40 lat w Archiwum Państwowym w Toruniu.

Współpracowała również z Wyższą Szkołą Filologii Hebrajskiej w Toruniu.

Organizowała wystawy, wygłaszała referaty, publikowała artykuły.

Anna Bieniaszewska zajmuje się genealogią i dziejami Żydów na Pomorzu.

Jest autorką siedmiu książek na temat pomorskiej społeczności żydowskiej.

Wszystkie one są dostępne w Książnicy Kopernikańskiej:

1. Toruński pejzaż żydowski

2. Żydzi w Grudziądzu

3. Shalom znad Drwęcy : Żydzi Golubia i Dobrzynia

4. Żydzi w Chełmży

5. W poszukiwaniu minionego czasu : dzieje Gminy Żydowskiej w Brodnicy

6. Żydzi w Wąbrzeźnie : świat utracony

7. Żydzi w Chełmnie : szkice do portretu zbiorowego

W swoich książkach ukazuje dzieje społeczności żydowskiej w różnych wymiarach – religijnym, społecznym, gospodarczym, politycznym i kulturalnym.

Autorka rekonstruuje życie codzienne żydowskich mieszkańców Pomorza, ich codzienne zajęcia, koneksje rodzinne, obyczaje.

Dzięki niej poznajemy cała panoramę postaci: kupców i rabinów, handlarzy, rzemieślników, sklepikarzy.

Książka Anny Bieniaszewskiej „Żydzi w Wąbrzeźnie. Świat utracony” ukazała się w 2020 roku nakładem toruńskiego Wydawnictwa Adam Marszałek.

Książka przybliża dzieje społeczności żydowskiej Wąbrzeźna od początków jej osiedlenia aż po czas Zagłady.

Autorka chce ocalić pamięć o Izraelitach, którzy kiedyś tu żyli.

Przedstawia obrazki przeszłości wielokulturowego miasta, gdzie współistniały ze sobą trzy narodowości i trzy religie.

Poświęca wiele miejsca żydowskiej tradycji i obyczajowości.

Publikację wzbogacają ilustracje i cytaty z prasy pomorskiej.

Koniecznie należy wspomnieć o podstawie źródłowej książki.

Są nią akta Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Wąbrzeźnie z lat 1871-1921.

Dokumenty są przechowywane w YIVO Institut for Jewish Research w Nowym Jorku.

YIVO Jidiszer Wisnszaftlecher Institut (Żydowski Instytut Naukowy) został utworzony w Wilnie w 1925 roku przez grupę żydowskich intelektualistów zainteresowanych badaniem i rozwojem kultury tworzonej w języku jidisz.

Od 1940 roku siedzibą Żydowskiego Instytutu Naukowego jest Nowy Jork.

Dzięki przeprowadzonej w 2017 roku digitalizacji dokumentów akta Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Wąbrzeźnie stały się dostępne w internecie pod nazwą „Briesen Jewish Community Council”.

Autorka korzystała również z dokumentów przechowywanych w polskich archiwach oraz sięgnęła do prasy, która w XIX i XX wieku stała się obrazem życia publicznego i społecznego.

Nawet reklamy prasowe pozwalają odtworzyć podstawowe zajęcia Izraelitów.

Kwerenda prasowa objęła m.in. „Briesener Kreisblatt”, „Briesener Zeitung”, „Przyjaciela”, „Gazetę Wąbrzeską”, „Pomorzanina”, „Słowo Pomorskie”, „Dziennik Bydgoski”.

Książka „Żydzi w Wąbrzeźnie” to kolejny krok ku wydobyciu z zapomnienia świata Żydów.

Przywołuje ona przeszłość Wąbrzeźna jako wielokulturowego miasta, którego część stanowiła również społeczność żydowska.

Autorka przedstawia szereg interesujących i nieznanych dotąd faktów z historii miasta.

Książka składa się z 40 szkiców poświeconych różnorodnym zagadnieniom związanym z historią, kulturą, pracą i życiem codziennym wąbrzeskich Żydów.

W rozdziale „Trochę historii” opisano pokrótce dzieje Żydów na Pomorzu po I rozbiorze Polski w 1772 roku i przyłączeniu tych ziem do Prus. Pomorze, ale bez Gdańska i Torunia, zamieszkiwało wówczas zaledwie 3062 Żydów.

Rozdział „Dobry trunek po jarmarku” poświęcony jest najważniejszemu wydarzeniu w życiu gospodarczym Wąbrzeźna, jakim był odbywający się raz na kwartał jarmark. Wśród straganów konkurowali ze sobą kupcy niemieccy, polscy i żydowscy.

W rozdziale „Statystyka” podano informacje o liczebności gminy żydowskiej w Wąbrzeźnie. Najwięcej wyznawców mozaizmu żyło w Wąbrzeźnie w 1885 roku – 589 osób. Później w związku z falą emigracji na zachód, głównie do Berlina, liczba ta znacznie spadła.

Rozdział „Imiona i nazwiska” dotyczy nazwisk Izraelitów, ich pochodzenia, wpływów niemieckich i polskich.

W rozdziale „Kontrowersje wokół konwersji” omówiono zjawisko przechodzenia Żydów na chrześcijaństwo. Była to bardzo skomplikowana kwestia, nie tylko na płaszczyźnie religijnej, ale również narodowej.

Rozdział „Synagoga” poświęcony jest wąbrzeskiej bożnicy. Kamień węgielny pod budowę świątyni położono w maju 1847 roku. Synagogę zburzyli Niemcy we wrześniu 1939 roku. W Synagodze zbierano się na modlitwę, naukę, dyskusję i komentowanie przepisów religijnych, odbywano sądy i decydowano o istotnych dla gminy sprawach. Kobiety zajmowały oddzieloną i wyizolowaną część na balkonie – tzw. babiniec.

W rozdziale „Rabini” przedstawiono sylwetki wąbrzeskich rabinów. Rabin to uczony w piśmie, posiadający zezwolenie na nauczanie i orzekanie w sprawach prawa i rytuału żydowskiego. Rabin sprawował swój urząd dożywotnio.

Rozdział „Kantorzy” przybliża postać kantora (chazan) prowadzącego modły. Była to druga po rabinie najważniejsza osoba w gminie żydowskiej (kahał). Podczas nabożeństw był postacią wiodącą i kreatorem pieśni modlitewnych. Od kantorów nie wymagano żadnych święceń.

W rozdziale „Szamesi” opisano postać posługacza synagogi – woźnego. Należało do niego utrzymywanie bożnicy w czystości, porządkowanie modlitewników, przygotowywanie zwojów Tory, opiekowanie się srebrem synagogalnym. To on zwoływał starozakonnych na modlitwę, stukając młotkiem w okiennice każdego żydowskiego domu.

Rozdział „Micwa cedaki” poświęcony jest działalności dobroczynnej , która stanowiła dla Żydów jeden z podstawowych nakazów religijnych. Ofiarność żydowskich fundacji wspierających ubogich była powszechnie znana. Również kahał w Wąbrzeźnie wydawał znaczne środki na wspieranie ubogich współbraci.

W rozdziale „W towarzystwie raźniej” omówiono działalność żydowskich stowarzyszeń. Wśród nich można wymienić Izraelitichen Frauen-Verein oraz Żydowskie Towarzystwo Czytelnicze.

Rozdział „Mykwa” dotyczy łaźni rytualnej, którą posiadać musiała każda gmina żydowska. Mykwa przypomina niewielki basen z kilkoma schodkami, aby można było swobodnie zejść do wody. Z kąpieli rytualnej mieli obowiązek korzystać zarówno mężczyźni, jak i kobiety. W Wąbrzeźnie łaźnię wybudowano w 1883 roku. Łaźnia była bardzo droga w utrzymaniu. Na początku XX w. mykwa została podłączona do miejskiej sieci wodociągowej.

W rozdziale „Kahał” opisano organizację, administrację i funkcjonowanie gminy żydowskiej. Na jej czele stał trzyosobowy zarząd, którego kadencja trwała 6 lat. Autorka przybliżyła członków władz kahału i ich rodziny.

Rozdział „Kadisz na kirkucie” poświęcony jest cmentarzowi żydowskiemu. Obok synagogi i łaźni był to niezbędny element życia gminy. Poznajemy również obrzędy pogrzebowe oraz działalność bractwa Chewra Kadisza, które zajmowało się organizacją pochówków. Zgodnie z tradycją każda osoba obok, której przechodził orszak, powinna chociaż kilka kroków pójść w kondukcie. Kirkut w Wąbrzeźnie powstał w 1856 roku. Liczył 40 arów. Otaczał go mur wysoki na 1,70 m. W 1939 roku kirkut wąbrzeski został zniszczony przez niemieckiego okupanta. Resztki nagrobków uległo dewastacji w okresie PRL.

W rozdziale „Film o Lisewie” poznajemy historię Michaela Lewina właściciela młyna w Lisewie i jego sąsiedzkiego konfliktu z Niemcem Johannem Bobrowskim. W 1964 roku wnuk Bobrowskiego, również Johannes opisał ich historię w książce „Młyn Lewina” (Levins Mühle). Książkę przetłumaczono z niemieckiego na 19 języków. W 1980 roku została nawet sfilmowana w NRD.

Rozdział „Koszer w Kowalewie” dotyczy społeczności żydowskiej w Kowalewie Pomorskim. Przy okazji poznajemy podstawowe zasady koszeru. Potrawy mięsne nie mogą być spożywane razem z mlecznymi. Zakazane jest spożywanie wieprzowiny.

W rozdziale „Antysemityzm” przedstawiono szeroko problem negatywnego stereotypu grupowego Żydów i ideologii antysemickiej. W okresie II Rzeczypospolitej antysemityzm był w dużym stopniu generowany przez kryzys gospodarczy. Sytuację Żydów pogorszyła śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 roku. Społeczność izraelicka zachowała wobec Marszałka ogromny szacunek i sentyment, widząc w nim jedyną realną zaporę przed narastającym antysemityzmem. Postawy antysemickie były propagowane w prasie. Nigdy nie doszło jednak w Wąbrzeźnie do żadnych ekscesów.

Rozdział „Rola Kościoła” poświęcony jest stosunkowi duchowieństwa katolickiego do społeczności starozakonnej.

W rozdziale „Za wielką wodę” przeczytamy o emigracji Żydów do Stanów Zjednoczonych w latach 1880-1920.

Rozdział „Rozrywka” przybliża najpopularniejsze rozrywki Żydów z Wąbrzeźna. Popularnością wśród mieszkańców miasta cieszyły się targi konne, czytanie książek, tańce, film i prasa.

W rozdziale „Co poczytać?” przedstawiono popularne wśród społeczności kahału żydowskiego gazety. W XIX wieku były to „Briesener Kreisblatt”, „Israelit”, „Briesener Kurier”, „Jüdischen Presse” W okresie międzywojennym czytano „Nasz Przegląd” oraz gazetę pod tytułem „5-ta Rano”, która epatowała sensacyjnością. Popularne były czasopisma dla kobiet: „Di jidysze frojenwelt”(Świat żydowskiej kobiety), „Di Fraj” (Kobieta), „Di frojen sztyme” (Głos Kobiet), „Di moderne fraj” (Modna Pani). Inteligencja żydowska czytała warszawski „Nasz Przegląd”, lwowską „Opinię” oraz krakowski „Nowy Dziennik”.

Rozdział „Jidysz czy żargon?” poświęcony jest językowi jidysz. Był to język jakim posługiwali się Żydzi na ziemiach polskich. To język Żydów aszkenazyjskich, jaki powstał w Niemczech ok. X. wieku. Język hebrajski był językiem Biblii. Uczyli się go mężczyźni, by móc czytać święte księgi. Oba języki miały ten sam alfabet. Język jidysz był językiem domowym i rodzinnym, językiem spraw codziennych i świeckich. W języku tym tworzyły i czytały również kobiety. W języku jidysz pisał Isaak Bashevis Singer uhonorowany w 1978 roku Nagrodą Nobla. Asymilujący się Żydzi mówili w języku niemieckim i polskim. Syjoniści mieli sceptyczny stosunek do języka jidysz, jako konkurencyjnego do języka hebrajskiego.

W rozdziale „Emancypantki” poruszono temat emancypacji kobiet żydowskich i ich wychodzenie poza ramy tradycyjnych ról społecznych.

Rozdział „Dziecko – obowiązek i radość” przedstawia rolę dzieci w życiu żydowskich rodzin. W judaizmie dzieci są niezmiernie ważne, a każde narodziny wyczekiwane są z wielką radością. Oczywiście przed wojną jak wszędzie ceniono bardziej chłopców od dziewczynek. Niestety w tamtych czasach panowała wśród dzieci wysoka śmiertelność o czym świadczą rejestry zgonów Urzędu Stanu Cywilnego w Wąbrzeźnie. Żydzi przykładali dużą rolę do kształcenia dzieci. Chłopcy uczyli się w elementarnych szkołach religijnych (cheder). Prawie nie było wśród nich analfabetów.

W rozdziale „W czterech ścianach” autorka porusza temat stopniowego otwierania się żydowskich rodzin na wpływy zewnętrzne. Procesy asymilacji nasiliły się od połowy XIX wieku.

Rozdział „W kręgu oświaty” poświęcony jest roli edukacji w społeczności żydowskiej. W Wąbrzeźnie na początku XIX wieku dzieciom żydowskim lekcji udzielał kantor w swoim prywatnym mieszkaniu. W pruskiej szkole powszechnej starozakonni uczniowie chodzili do klas ewangelickich. Istniały szkoły dla dziewcząt i dla chłopców. W 1865 roku została utworzona w Wąbrzeźnie odrębna żydowska szkoła miejska. Szkoła została zamknięta w 1906-1907 roku z uwagi na spadek liczby uczniów.

W rozdziale „Żydzi świętują” przedstawiono tradycyjne żydowskie święta. Najwięcej miejsca poświecono opisaniu zwyczajów związanych z celebrowaniem Szabatu.

Rozdział „Chałat czy surdut?” dotyczy ubioru mężczyzn i kobiet. Przed wybuchem drugiej wojny światowej zdecydowana większość Żydów nie różniła się już ubiorem od chrześcijan. W Wąbrzeźnie funkcjonowała w okresie międzywojennym fabryka kapeluszy.

W rozdziale „Kala i chatan pod chupą” opisano przebieg uroczystości ślubnych i weselnych.

Rozdział „Get rozwodowy” zawiera informacje na temat instytucji rozwodu. Rozwód religijny badany był przed sądem rabinicznym. Adnotacje o rozwodach spotykamy także w rejestrach małżeństw Żydów wąbrzeskich.

W rozdziale „W służbie Eskulapa” poznajemy sylwetki izraelickich lekarzy i aptekarzy związanych z Wąbrzeźnem.

Rozdział „Przechadzka po Wąbrzeźnie. Kamienice” zawiera ustalenia autorki na temat żydowskich właścicieli kamienic w Wąbrzeźnie. Poznajemy również wyposażenie mieszkań Izraelitów.

W rozdziale „Masoni” odnotowane są przypadki przynależności Żydów do lóż wolnomularskich.

Rozdział „Hotele zapraszają” poświęcony jest żydowskim właścicielom wąbrzeskich hoteli.

W rozdziale „Na frontach I wojny światowej” przypomniano sylwetki Żydów z Wąbrzeźna, którzy zginęli w bitwach I wojny światowej. Żydzi na terenie Prus już od 1847 roku byli objęci obowiązkową służbą wojskową.

Rozdział „Trudne początki” dotyczy wydarzeń z lat 1918-1920. Wyznawcy judaizmu w okresie zaboru pruskiego zdążyli się już zasymilować i zintegrować z państwowością i kultura niemiecką. Stąd po powrocie Wąbrzeźna do Polski większość Żydów wyjechała do Berlina czy Nadrenii.

W rozdziale „Gmina w Drugiej Rzeczypospolitej” omówiono sytuację Żydów w Wąbrzeźnie w okresie międzywojennym. Ich liczba nie przekraczała 1 % mieszkańców. W 1932 roku gminy żydowskie w Wąbrzeźnie i Kowalewie zostały przyłączone do gminy w Golubiu. Wśród Żydów przybyłych do miasta po 1920 roku dominowali drobni handlarze i rzemieślnicy.

Rozdział „Czas wojny” poświecony jest wymordowaniu Żydów z Wąbrzeźna przez Niemców w 1939 roku. Przed wybuchem wojny w Wąbrzeźnie zarejestrowano około 80-100 Żydów. W powiecie Wąbrzeskim zamieszkiwało 314 wyznawców judaizmu. W obozie przejściowym zorganizowanym na terenie Pomorskiej Fabryki Kapeluszy w Wąbrzeźnie przebywało 279 wyznawców religii mojżeszowej. Większość Żydów z powiatu wąbrzeskiego została rozstrzelana w piaskowni w Łopatkach, część zginęła w Kurkocinie. Spis ludności z grudnia 1939 roku nie wykazał już żadnego Żyda na tym obszarze. Egzekucje w Łopatkach trwały sześć tygodni (od 16 października do grudnia 1939 roku). Rozstrzelano około 2400 Polaków i Żydów. Dokładnej liczby zamordowanych Polaków i Żydów nie da się ustalić, gdyż Niemcy w końcu 1944 roku wykopali zwłoki i spalili je, zacierając ślady zbrodni.

W rozdziale „Ofiary Holokaustu” autorka przywołuje sylwetki zamordowanych przez Niemców Żydów z Wąbrzeźna. Anna Bieniaszewska prześledziła również losy tych, którzy opuścili Wąbrzeźno przed 1939 rokiem. Większość wymienionych ofiar Holokaustu stanowią właśnie Żydzi, którzy przed wojną wyemigrowali z Wąbrzeźna do Niemiec.

Rozdział „Sprawiedliwy” poświecony jest mieszkańcom Wąbrzeźna, którzy otrzymali Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata – najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne, przyznawane przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Yad Vashem.

Medal odebrała Zofia Czuruk-Mielniczek, która wraz z ojcem prof. Bolesławem Czurukiem uratowała kilkudziesięciu Żydów we Lwowie. Medal odebrała również Marta Kowaliszyn, której rodzice (Karol i Alma Heczko) oraz dziadkowie podczas II wojny światowej ukrywali w swoim domu we Lwowie osiem osób, pochodzących z trzech rodzin żydowskich.

Dzisiaj dzieje gminy żydowskiej i losy jej społeczności to w historii Wąbrzeźna rozdział już zamknięty.

W Wąbrzeźnie nie znajdziemy żadnego widocznego śladu wskazującego na istnienie tu w przeszłości gminy żydowskiej.

Bardzo polecam lekturę książki Anny Bieniaszewskiej „Żydzi w Wąbrzeźnie. Świat utracony”.

Książka jest rezultatem wieloletniej fascynacji tradycją i kulturą żydowską.

Autorka odsłoniła w niej tajemnice obyczajowości oraz realiów kulturowych, ekonomicznych i historycznych członków wąbrzeskiej diaspory.

W ten sposób ratuje od zapomnienia świat, którego już nie ma, a który przez wiele wieków był częścią naszej rzeczywistości.

Autorka ukazała zmiany, jakie dokonywały się w świadomości środowiska żydowskiego, które zaczęło w XIX wieku wychodzić poza ramy izraelickiej tradycji i obyczajowości.

Jej największą zasługą jest przywołanie całej panoramy sylwetek Żydów wąbrzeskich i ożywienie atmosfery wielokulturowego przedwojennego miasta.

Książka stoi na najwyższym poziomie naukowym i merytorycznym.

Mogą po nią sięgać wszyscy, pasjonujący się historią Pomorza i Wąbrzeźna oraz dziejami i kulturą Żydów.

Atrakcyjność książki podnosi duża liczba ilustracji, archiwalnych dokumentów, starych fotografii, reklam prasowych.

Był to kolejny odcinek cyklu „Biblioteka Kujaw i Pomorza”, w którym prezentuję najciekawsze książki związane z naszym regionem.

Wszystkie one są dostępne w Dziale Informacyjno-Bibliograficznym Książnicy Kopernikańskiej przy ul. Słowackiego 8.

Dziękuję za uwagę i pozdrawiam serdecznie.